Maher Publishing Institute دانشنامه فقه و حقوق تطبیقی 2 پیاپی 8 2025 05 26 Support for Crime Victims in Light of the Institution of Diyyah: A Jurisprudential and Criminological Perspective حمایت از بزه دیده در پرتو نهاد دیه از منظر آموزه­های فقهی و جرم شناسی 194 208 10.61838/jecj.2.4.11 FA امید محمدی نیا استادیار، گروه معارف اسلامی و حقوق، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه ولی‌عصر (عج) رفسنجان، کرمان، ایران. محمد جواد فتحی دانشیار، گروه حقوق جزا و جرم شناسی، دانشکدگان فارابی، دانشگاه تهران، قم، ایران. عباس منصورآبادی دانشیار، گروه حقوق جزا و جرم شناسی، دانشکدگان فارابی، دانشگاه تهران، قم، ایران. Journal Article 1403/10/15 <p>With the transformation of criminal justice approaches from an exclusive focus on the offender toward the restoration of victims' rights, attention to mechanisms for compensation—particularly within the framework of restorative justice—has gained increasing importance. The institution of diyyah (blood money), as one of the most deeply rooted instruments of compensation in Islamic jurisprudence and Iranian criminal law, possesses the capacity to support victims not only as a tool for material redress but also within a restorative, moral, and even psychological framework. This article, using a descriptive–analytical method and drawing on jurisprudential sources and modern criminological theories, endeavors to demonstrate that diyyah, beyond its financial function, can provide a foundation for reconciliation, social relationship restoration, and the rehabilitation of the victim’s dignity—especially when accompanied by components such as apology, restorative dialogue, and the participation of supportive institutions like the Diyyah Headquarters (Setad-e Diyyah). Within this framework, Qur’anic and jurisprudential teachings, emphasizing peace, forgiveness, and reparation, along with peace-oriented criminology and victimology theories, provide the theoretical grounding for analyzing diyyah as a restorative institution. The article also explores the feasibility of implementing methods such as victim-offender circles in the context of diyyah payments and argues that, although Iran's legal system is not yet structurally familiar with such methods, it does hold jurisprudential and legal-philosophical potential for achieving consensual justice. A comparative analysis of diyyah in jurisprudential teachings with the concept of restorative justice—as a novel idea in peace-oriented criminology—reveals that the institution of diyyah has considerable potential for protecting the bodily integrity of victims and resolving crimes through participatory and reparative means. Restorative justice, by emphasizing non-criminal and informal approaches, accords an active role to the victim, a feature that aligns with penal policies grounded in Qur’anic-jurisprudential teachings that are "non-punitive," "restorative," and "victim-centered." Accordingly, the institution of diyyah can serve as a bridge between retributive and restorative justice, effectively addressing the needs of victims in society.</p> <p>با تحول رویکردهای عدالت کیفری از تمرکز صرف بر بزهکار به سمت احیای حقوق بزه‌دیده، توجه به سازوکارهای جبران خسارت، به‌ویژه در قالب عدالت ترمیمی، اهمیت مضاعفی یافته است. نهاد دیه به‌عنوان یکی از ریشه‌دارترین ابزارهای جبران خسارت در فقه اسلامی و حقوق کیفری ایران، ظرفیت آن را دارد که در راستای حمایت از بزه‌دیده نه‌تنها به عنوان ابزار جبران مادی، بلکه در چارچوبی ترمیمی، اخلاقی و حتی روانی ایفای نقش کند. این مقاله با روش تحلیلی ـ توصیفی و با بهره‌گیری از منابع فقهی و نظریات نوین جرم‌شناسی، تلاش دارد نشان دهد که دیه افزون بر کارکرد مالی، می‌تواند بستر مصالحه، بازسازی روابط اجتماعی و احیای شأن بزه‌دیده باشد، به‌ویژه اگر با مؤلفه‌هایی چون عذرخواهی، گفت‌وگوی ترمیمی، و مشارکت نهادهای حمایتی نظیر ستاد دیه همراه شود. در این چارچوب، آموزه‌های قرآنی و فقهی با تأکید بر اولویت صلح، گذشت و ترمیم و نظریات جرم‌شناسی صلح‌جو و بزه‌دیده‌شناسی حمایتی، پشتوانه‌ای نظری برای تحلیل دیه به‌عنوان نهادی ترمیمی فراهم می‌سازند. مقاله همچنین به بررسی امکان اجرای روش‌هایی چون حلقه‌های بزه‌دیده - بزهکار در قالب پرداخت دیه می‌پردازد و نشان می‌دهد که هرچند حقوق ایران هنوز از نظر ساختاری با این روش‌ها آشنا نیست، اما از نظر فلسفه حقوقی و فقهی، ظرفیت‌هایی برای تحقق عدالت توافقی فراهم است. مقایسه دیه در آموزه‌های فقهی با مفهوم عدالت ترمیمی به‌عنوان اندیشه‌ای نوین در جرم شناسی صلح طلب، نشان می‌دهد که نهاد دیه ظرفیت بالایی در حفاظت از تمامیت جسمانی بزه‌دیدگان و حل‌وفصل مسئله جرم به شیوه‌های مشارکتی و ترمیمی دارد. عدالت ترمیمی با تکیه بر روش‌های غیرکیفری و غیررسمی، جایگاه فعالی برای بزه‌دیده قائل است و این ویژگی با سیاست کیفری مبتنی بر آموزه‌های فقهی - قرآنی که «غیرکیفری»، «ترمیمی» و «بزه‌دیده‌محور» است، هم‌راستاست. بر این اساس، نهاد دیه می‌تواند به‌عنوان پلی میان عدالت کیفری و عدالت ترمیمی، پاسخگوی مؤثر نیازهای قربانیان در جامعه باشد.</p> https://www.jecjl.com/index.php/jecjl/article/download/107/76