Maher Publishing Institute دانشنامه فقه و حقوق تطبیقی در دست انتشار 1404 12 01 The Role of Restorative Justice in Addressing Gender-Based Violence with Emphasis on the Capacities of the Iranian Legal System نقش عدالت ترمیمی در پاسخ به خشونت مبتنی بر جنسیت با تأکید بر ظرفیت‌های نظام حقوقی ایران 1 18 10.61838/jecjl.256 FA مهدی مرادزاده گروه حقوق، واحد قم، دانشگاه آزاد اسلامی، قم، ایران. محمدعلی کفایی فر گروه حقوق، واحدقم، دانشگاه آزاداسلامی، قم، ایران Journal Article 1403/12/13 <p>Gender-based violence, as one of the most complex manifestations of structural human rights violations, operates through multilayered and interwoven functions that transcend interpersonal relationships and penetrate judicial, cultural, political, and economic structures. The inefficacy of traditional criminal justice responses—which predominantly focus on punishment, repression, and the denial of the victim’s status—has not only failed to guarantee the dignity and safety of victims, but has in many cases transformed the criminal process itself into a source of secondary victimization. Within this context, the inquiry into a justice-oriented alternative capable of simultaneously addressing psychological rehabilitation, social restoration, and collective accountability becomes increasingly critical. Restorative justice, by relying on intersubjective, process-based, and dialogue-centered approaches, offers an alternative paradigm for confronting gender-based violence that emphasizes human dignity, victim empowerment, voluntary participation, and actor-centered accountability. Unlike rigid and hierarchical criminal justice systems, this approach enables the reconstruction of social relationships, the healing of emotional wounds, and a rethinking of the concepts of punishment and justice. However, the implementation of this model in societies such as Iran—where legal and legislative structures are deeply influenced by jurisprudential teachings, cultural traditions, and authoritarian criminal policies—necessitates a thorough examination of local capacities and obstacles. An analysis of jurisprudential principles such as reconciliation (ṣulḥ), conflict resolution, and reform (iṣlāḥ dhāt al-bayn), in conjunction with a study of intermediary institutions such as Dispute Resolution Councils, Social Emergency Services, and the Welfare Organization, indicates that the localization of restorative justice within religious and legal frameworks is feasible, provided that such localization is aligned with international standards, supported by structural mechanisms, and oriented toward victim-centered approaches. This article, using a descriptive–analytical method within an interdisciplinary framework and drawing on comparative, jurisprudential, human rights, and documentary sources, explores the concept of restorative justice, critically evaluates its role in the domain of gender-based violence, investigates the theoretical and practical challenges of its implementation, and ultimately assesses the feasibility of applying it within the Iranian legal system. The findings suggest that the realization of justice in addressing gender-based violence requires the design of multilayered structures in which dynamic jurisprudence, restorative justice, comparative experiences, and human rights imperatives play a coordinated and synergistic role.</p> <p>خشونت مبتنی بر جنسیت، به‌مثابه یکی از پیچیده‌ترین مصادیق نقض ساختاری حقوق بشر، با کارکردی چندلایه و درهم‌تنیده، از سطح مناسبات فردی فراتر رفته و به ساختارهای قضایی، فرهنگی، سیاسی و اقتصادی نفوذ یافته است. ناکارآمدی پاسخ‌های سنتی عدالت کیفری که عمدتاً بر مجازات، سرکوب و انکار بزه‌دیده تمرکز دارد، موجب شده است تا نه‌تنها کرامت و امنیت قربانیان تأمین نشود، بلکه در بسیاری از موارد، فرآیند کیفری خود به منبعی برای خشونت ثانویه بدل گردد. در این بستر، پرسش از بدیلی عدالت‌محور که بتواند همزمان به ابعاد بازتوانی روانی، ترمیم اجتماعی و مسئولیت‌پذیری جمعی پاسخ دهد، اهمیت مضاعفی یافته است. عدالت ترمیمی، با تکیه بر رهیافت‌های بین‌الاذهانی، فرآیندمحور و گفت‌وگومدار، الگوی جایگزینی را در مواجهه با خشونت جنسیتی پیشنهاد می‌دهد که بر کرامت انسانی، توانمندسازی بزه‌دیده، مشارکت داوطلبانه و پاسخ‌گویی کنشگر محور تأکید دارد. این رهیافت، برخلاف نظام‌های کیفری خشک و سلسله‌مراتبی، امکان بازسازی روابط اجتماعی، ترمیم آسیب‌های عاطفی و بازاندیشی در مفاهیم مجازات و عدالت را فراهم می‌سازد. با این‌حال، کاربست این مدل در جوامعی چون ایران، که ساختارهای حقوقی و تقنینی آن به‌شدت متأثر از آموزه‌های فقهی، سنت‌های فرهنگی و سیاست‌های جنایی اقتدارگراست، مستلزم بررسی دقیق ظرفیت‌ها و موانع بومی است. تحلیل اصول فقهی نظیر صلح، رفع خصومت و اصلاح ذات‌البین، همراه با مطالعه‌ی نهادهای میانجی‌گر چون شوراهای حل اختلاف، اورژانس اجتماعی و بهزیستی، نشان می‌دهد که امکان بومی‌سازی عدالت ترمیمی در چارچوب‌های دینی و تقنینی وجود دارد، مشروط به آنکه این بومی‌سازی با استانداردهای بین‌المللی، حمایت‌های ساختاری و رویکردهای قربانی‌محور همراه گردد. مقاله حاضر با روش توصیفی–تحلیلی، در چارچوبی میان‌رشته‌ای و با بهره‌گیری از منابع تطبیقی، فقهی، حقوق بشری و اسنادی، به واکاوی مفهوم عدالت ترمیمی، ارزیابی انتقادی جایگاه آن در حوزه خشونت جنسیتی، بررسی چالش‌های نظری و عملی اجرای آن و در نهایت، ارزیابی امکان‌سنجی اجرای آن در نظام حقوقی ایران می‌پردازد. یافته‌های پژوهش دلالت بر آن دارند که تحقق عدالت در مواجهه با خشونت مبتنی بر جنسیت، مستلزم طراحی ساختارهای چندلایه‌ای است که در آن، فقه پویا، عدالت ترمیمی، تجربه‌های تطبیقی، و الزامات حقوق بشری به‌گونه‌ای هماهنگ و هم‌افزا ایفای نقش کنند.</p> https://www.jecjl.com/index.php/jecjl/article/download/256/222