Maher Publishing Institute دانشنامه فقه و حقوق تطبیقی در دست انتشار 1405 08 01 The Dual Nature of Criminal Justice in the Islamic Penal Code: Confrontation and Interaction Between Restorative and Non-Restorative Approaches in Hudud, Qisas, and Diyah Crimes ماهیت دوگانه عدالت کیفری در قانون مجازات اسلامی: تقابل و تعامل رویکردهای ترمیمی و غیرترمیمی در جرایم حدی، قصاص و دیات 1 19 FA حسن احمدی آهنگرانی گروه حقوق جزا و جرم شناسی، واحددامغان، دانشگاه آزاد اسلامی، دامغان، ایران سید محمود مجیدی گروه حقوق، دانشگاه دامغان، دامغان، ایران محمد جواد باقی زاده گروه فقه وحقوق، واحد دامغان، دانشگاه آزاد اسلامی، دامغان، ایران Journal Article 1404/08/13 <p>Criminal justice in contemporary legal systems is generally conceptualized through two major paradigms: the punitive (non-restorative) model and the restorative model. The former emphasizes retribution, deterrence, and the preservation of public order, whereas the latter focuses on compensation for harm, restoration of damaged relationships, and the active participation of both victim and offender in resolving the consequences of crime. The Islamic Penal Code of Iran, particularly in the domains of hudud, qisas, and diyah crimes, embodies a structure that is commonly associated with severe and corporal punishments; however, at deeper normative and functional levels, it contains mechanisms consistent with the logic of restorative justice. The central problem of this study is to clarify the dual nature of criminal justice within this law and to analyze how restorative and non-restorative approaches both confront and interact across the three legal categories of hudud, qisas, and diyah. Specifically, the research examines whether these areas merely represent manifestations of retributive justice or whether they reflect a hybrid model of criminal justice. The research adopts a descriptive–analytical methodology based on documentary analysis, with data collected from Islamic jurisprudential sources, criminal law doctrine, and provisions of the Islamic Penal Code, and analyzed within the theoretical framework of restorative justice. The findings indicate that hudud offenses, more than other categories, are dominated by a non-restorative logic grounded in the concept of divine rights (ḥaqq Allāh), although institutions such as repentance and the suspension of hudud punishments under specific conditions create limited restorative openings. In contrast, qisas and particularly diyah, due to the central role of the victim or the victim’s heirs, the possibility of reconciliation, pardon, sentence conversion, and financial compensation, demonstrate substantial compatibility with restorative justice indicators. Consequently, the Islamic Penal Code cannot be characterized as a purely retributive system; rather, it represents an integrated or hybrid model of criminal justice. Accordingly, strengthening criminal mediation mechanisms, expanding reconciliation and pardon institutions throughout judicial proceedings, and adopting a restrictive and restoration-oriented interpretation of provisions governing the suspension or termination of punishment are recommended in order to enhance the coherence of this hybrid model and improve the effectiveness of Islamic criminal policy.</p> <p>عدالت کیفری در نظام‌های حقوقی معاصر معمولاً در دو الگوی کلان کیفرمحور (غیرترمیمی) و ترمیم‌محور صورت‌بندی می‌شود؛ اولی بر سزادهی، ارعاب و حفظ نظم عمومی تأکید دارد و دومی بر جبران خسارت، ترمیم روابط آسیب‌دیده و نقش فعال بزه‌دیده و بزهکار در حل‌وفصل پیامدهای جرم. قانون مجازات اسلامی ایران، به‌ویژه در حوزه جرایم حدی، قصاص و دیات، واجد ساختاری است که ظاهراً با کیفرهای شدید و بدنی شناخته می‌شود، اما در لایه‌های عمیق‌تر خود حاوی سازوکارهایی است که با منطق عدالت ترمیمی همخوانی دارد. مسئله اصلی این پژوهش تبیین ماهیت دوگانه عدالت کیفری در این قانون و تحلیل چگونگی تقابل و در عین حال تعامل رویکردهای ترمیمی و غیرترمیمی در سه قلمرو حدود، قصاص و دیات است؛ به‌ویژه این پرسش که آیا این حوزه‌ها صرفاً تجلی عدالت سزادهنده‌اند یا می‌توان از یک الگوی ترکیبی سخن گفت. روش تحقیق توصیفی–تحلیلی با رویکرد اسنادی است و داده‌ها از منابع فقهی، دکترین حقوق کیفری و مقررات قانون مجازات اسلامی گردآوری و با چارچوب نظری عدالت ترمیمی تحلیل شده‌اند. یافته‌ها نشان می‌دهد حدود بیش از سایر حوزه‌ها واجد غلبه منطق غیرترمیمی و حق‌اللهی‌اند، هرچند نهادهایی چون توبه و سقوط حد در شرایط خاص، روزنه‌هایی ترمیمی ایجاد می‌کنند. در مقابل، قصاص و به‌ویژه دیات، به‌سبب نقش محوری بزه‌دیده یا اولیای دم، امکان صلح، گذشت، تبدیل کیفر و جبران مالی، به‌طور قابل‌توجهی با شاخص‌های عدالت ترمیمی انطباق دارند. در نتیجه، قانون مجازات اسلامی نه یک نظام کاملاً سزادهنده، بلکه واجد الگوی تلفیقی عدالت کیفری است. بر این اساس، پیشنهاد می‌شود تقویت سازوکارهای میانجی‌گری کیفری، توسعه نهاد صلح و گذشت در مراحل دادرسی و تفسیر مضیق و ترمیم‌گرا از مقررات ناظر بر سقوط مجازات، به انسجام بیشتر این الگوی ترکیبی و کارآمدی سیاست جنایی کمک کند.</p> https://www.jecjl.com/index.php/jecjl/article/download/498/294