Maher Publishing Institute دانشنامه فقه و حقوق تطبیقی در دست انتشار 1406 06 01 Feasibility of Redefining the Mental Element and the Problem of Attribution in Criminal Law Related to Artificial Intelligence امکان‌سنجی بازتعریف عنصر روانی و مسئله انتساب در حقوق کیفری مرتبط با هوش مصنوعی 1 17 FA راضیه سخاوتی کارشناسی ارشد، گروه حقوق کیفری و جرم شناسی، دانشگاه پیام‌نور، واحد تهران جنوب ، ایران Journal Article 1404/10/01 <p>The emergence and expansion of artificial intelligence–based technologies with partial or full autonomy have posed unprecedented challenges to the traditional foundations of criminal law. The core of this challenge lies in the difficulty of applying classical concepts of the “mental element” (intent, knowledge, negligence) and the “attribution of criminal responsibility” to a non-human entity lacking consciousness and free will. This article, using a descriptive–analytical method and relying on library and documentary sources, examines the feasibility of reinterpreting and redefining these concepts in light of the nature of artificial intelligence. The findings indicate that the Iranian criminal law system, similar to many other legal systems, is inherently “person-centered” and faces serious theoretical and practical obstacles in recognizing the direct criminal liability of artificial intelligence, such as the inability of such entities to bear traditional punishments and the failure to fulfill the objectives of punishment, including rehabilitation and reform. Consequently, current legal approaches primarily focus on the liability of related human actors (designer, manufacturer, programmer, user) or on the development of civil liability or risk-based frameworks. Nevertheless, this article argues that, given the increasing complexity and autonomy of such systems, a functionalist and teleological interpretation may allow the concept of “algorithmic intent” or “programmed defective performance” to be analyzed as a novel form of the mental element. Furthermore, through mechanisms such as “conditional virtual legal personality” or a “hierarchical hybrid liability system,” a pathway for attributing responsibility may be established. Finally, the article proposes the necessity of enacting specific legislation, establishing specialized regulatory institutions, and introducing mandatory insurance schemes for high-risk technologies as essential infrastructures for this theoretical transformation.</p> <p>ظهور و گسترش فناوری‌های مبتنی بر هوش مصنوعی با قابلیت خودمختاری نسبی یا کامل، بنیان‌های سنتی حقوق کیفری را با چالش‌هایی بی‌سابقه مواجه ساخته است. هسته مرکزی این چالش، دشواری تطبیق مفاهیم کلاسیک «عنصر روانی» (قصد، علم، تقصیر) و «انتساب مسئولیت کیفری» بر موجودیتی غیرانسانی، فاقد شعور و اراده آزاد است. این مقاله با روشی توصیفی-تحلیلی و با مطالعه منابع کتابخانه‌ای و اسنادی، به امکان‌سنجی بازخوانی و بازتعریف این مفاهیم در پرتو ماهیت هوش مصنوعی می‌پردازد. یافته‌ها نشان می‌دهد که نظام حقوق کیفری ایران، مشابه بسیاری از نظام‌های حقوقی دیگر، ذاتاً «شخص‌محور» است و برای پذیرش مسئولیت کیفری مستقیم هوش مصنوعی با موانع نظری و عملی جدی مانند فقدان قابلیت تحمل مجازات‌های سنتی و عدم تحقق اهداف مجازات مانند اصلاح و بازپروری روبروست. در نتیجه، تمرکز کنونی رویکردهای حقوقی بر مسئولیت انسان‌های مرتبط (طراح، سازنده، برنامه‌نویس، کاربر) و یا توسعه چارچوب‌های مسئولیت مدنی یا مبتنی بر ریسک معطوف شده است. با این حال، مقاله حاضر استدلال می‌کند که با توجه به افزایش پیچیدگی و خودمختاری سامانه‌ها، می‌توان با تفسیری کارکردگرا و غایت‌نگر، مفهوم «قصد الگوریتمی» یا «عملکرد معیوب برنامه‌ریزی شده» را به عنوان صورتی نوین از عنصر روانی تحلیل کرد و از طریق مکانیسم‌هایی مانند «شخصیت حقوقی مجازی مشروط» یا «نظام مسئولیت ترکیبی سلسله‌مراتبی»، راهی برای انتساب مسئولیت هموار ساخت. در پایان، ضرورت تدوین قوانین خاص، ایجاد نهادهای نظارتی تخصصی و پیش‌بینی نظام‌های بیمه اجباری برای فناوری‌های پرخطر به عنوان بسترهای لازم برای این تحول نظری پیشنهاد می‌گردد.</p> https://www.jecjl.com/index.php/jecjl/article/download/541/390