Maher Publishing Institute دانشنامه فقه و حقوق تطبیقی در دست انتشار 1405 10 01 Invalid Conditions and Void Smart Contracts: A Comparative Study in Iranian Law, Common Law, and European Union Law شروط باطل و قراردادهای هوشمند نامعتبر: مطالعه تطبیقی در حقوق ایران، کامن‌لا و حقوق اتحادیه اروپا 1 22 FA محمد جواد ذوالفقاری کارشناسی ارشد، گروه حقوق بین الملل، واحد علوم تحقیقات، دانشگاه آزاد اسلامی ، تهران، ایران Journal Article 1404/11/01 <p>The expansion of blockchain technology and smart contracts has fundamentally transformed the traditional structure of contractual relations. Smart contracts rely on coded instructions and automated execution mechanisms that reduce the need for direct human intervention in contractual performance; however, technical self-execution does not necessarily guarantee the legal validity of contractual terms. The central issue emerges when an invalid, unlawful, ambiguous, unfair, or public-policy-violating condition is embedded within a smart contract and automatically executed through code. In such circumstances, a tension arises between technical certainty and legal legitimacy, raising the question of whether successful code execution can replace traditional legal standards of contractual validity. This study adopts a descriptive-analytical and comparative approach to examine invalid conditions and void smart contracts in Iranian law, common law, and European Union law. The findings demonstrate that, despite important differences in doctrinal foundations and regulatory approaches, all three legal systems recognize a distinction between technical execution and legal enforceability. Iranian law provides a strong conceptual framework through the traditional distinction between invalid conditions and conditions that invalidate the principal contract, although significant gaps remain regarding automated execution, developer liability, and technical reversibility. Common law offers flexible mechanisms through doctrines such as severability, public policy, unconscionability, and equitable remedies for controlling invalid contractual terms in digital environments. European Union law places stronger emphasis on consumer protection, transparency, and the regulation of unfair terms, especially in technologically complex contractual relationships. The study concludes that smart contracts must remain subject to the foundational principles of contract law and that technological automation cannot replace legal legitimacy, fairness, judicial supervision, or mandatory legal norms.</p> <p>گسترش فناوری بلاکچین و قراردادهای هوشمند، ساختار سنتی روابط قراردادی را با تحولات بنیادین مواجه کرده است. قراردادهای هوشمند با اتکا بر کدنویسی و اجرای خودکار تعهدات، فرایند اجرای قرارداد را از مداخله مستقیم انسانی تا حد زیادی مستقل ساخته‌اند؛ با این حال، این خوداجرایی لزوماً به معنای اعتبار حقوقی شروط و مفاد قراردادی نیست. مسئله اصلی زمانی پدیدار می‌شود که شرطی باطل، نامشروع، مبهم، غیرمنصفانه یا خلاف نظم عمومی در بستر یک قرارداد هوشمند درج و به‌صورت خودکار اجرا شود. در چنین وضعیتی، تعارض میان قطعیت فنی و مشروعیت حقوقی آشکار می‌شود و این پرسش مطرح می‌گردد که آیا اجرای موفق کد می‌تواند جایگزین معیارهای سنتی اعتبار قرارداد شود یا خیر. پژوهش حاضر با رویکردی توصیفی ـ تحلیلی و با استفاده از روش تطبیقی، به بررسی شروط باطل و قراردادهای هوشمند نامعتبر در حقوق ایران، کامن‌لا و حقوق اتحادیه اروپا می‌پردازد. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که هر سه نظام حقوقی، علی‌رغم تفاوت در مبانی و شیوه‌های تنظیم‌گری، بر اصل تفکیک میان اجرای فنی و اعتبار حقوقی تأکید دارند. در حقوق ایران، قواعد سنتی شروط باطل و مبطل ظرفیت نظری مناسبی برای تحلیل قراردادهای هوشمند فراهم می‌کند، اما در زمینه آثار فنی اجرای خودکار و مسئولیت توسعه‌دهندگان خلأهای مهمی وجود دارد. در کامن‌لا، دکترین‌هایی مانند تفکیک‌پذیری، نظم عمومی و غیرمنصفانه بودن ابزارهای انعطاف‌پذیری برای کنترل شروط نامعتبر فراهم می‌کنند. در حقوق اتحادیه اروپا نیز حمایت از مصرف‌کننده، شفافیت و کنترل شروط غیرمنصفانه نقش محوری دارد. نتیجه پژوهش آن است که قراردادهای هوشمند باید در چارچوب اصول بنیادین حقوق قراردادها تفسیر شوند و فناوری نمی‌تواند جایگزین مشروعیت، انصاف و نظارت حقوقی گردد.</p>