Maher Publishing Institute دانشنامه فقه و حقوق تطبیقی در دست انتشار 1405 08 01 A Comparative Study of Unconscionability of Contracts as an Abstract Mechanism for Controlling Contractual Fairness in Iranian and American Law بررسی تطبیقی غیرمنصفانه بودن قراردادها به‌عنوان سازوکار انتزاعی کنترل عدالت قراردادی در حقوق ایران و امریکا 1 15 FA موسی لشکرنژاد دانشجوی دکتری، گروه حقوق خصوصی، واحد اصفهان(خوراسگان) ، دانشگاه آزاداسلامی، اصفهان، ایران مجتبی نیکدوستی گروه حقوق خصوصی، واحد اصفهان(خوراسگان)، دانشگاه آزاد اسلامی، اصفهان، ایران مریم قربانی فر گروه حقوق خصوصی، واحد اصفهان(خوراسگان)، دانشگاه آزاد اسلامی، اصفهان، ایران Journal Article 1405 01 05 <p>The fundamental transformation of contract law from classical formalism to modern justice-oriented approaches has challenged the principle of the binding force of contracts in the face of structural inequalities embedded in unconscionable and adhesion contracts. The present study adopts a comparative-analytical approach to examine the doctrine of unconscionability in light of § 2-302 of the Uniform Commercial Code (UCC) and evaluates its effectiveness in comparison with the traditional institutions of Iranian law. The findings indicate that the American legal system, through a sophisticated distinction between procedural unconscionability (the absence of meaningful choice resulting from oppression or unfair surprise) and substantive unconscionability (one-sided and oppressive contractual terms), and by employing the sliding-scale theory, has established a dynamic mechanism for judicial intervention and contractual adjustment. In contrast, the findings reveal that although Iranian law possesses institutions such as the option of gross disparity (khiyār al-ghabn) and the doctrine of necessity (iḍṭirār), it remains incapable of effectively controlling imposed and oppressive terms due to the absence of a general theory and its reliance on an all-or-nothing approach to invalidity. Critiquing the fragmented nature of existing protective legislation, this article proposes that the Iranian legislature, drawing inspiration from the UCC model while adapting it to the jurisprudential principles of lā ḍarar (the prohibition of harm) and the negation of hardship (nafy al-ʿusr wa al-ḥaraj), should establish a general rule prohibiting unconscionable terms. The cornerstone of such reform could be the conferral of judicial authority to modify contracts and declare partial invalidity, thereby enabling courts to remove or restrict oppressive provisions while preserving the contract itself. This approach would create a sustainable balance between legal certainty and commutative justice.</p> <p>تحول بنیادین حقوق قراردادها در گذر از صورت‌گرایی کلاسیک به عدالت‌گرایی مدرن، اصل لزوم قراردادها را در مواجهه با نابرابری‌های ساختاری قراردادهای غیرمنصفانه و الحاقی به چالش کشیده است. پژوهش حاضر با اتخاذ رویکردی تطبیقی- تحلیلی، دکترین غیرمنصفانه بودن را در پرتو ماده ۲-۳۰۲ قانون متحدالشکل تجاری آمریکا  واکاوی نموده و کارایی آن را در قیاس با نهادهای سنتی حقوق ایران می‌سنجد. این مطالعه نشان می‌دهد که نظام حقوقی آمریکا با تفکیک هوشمندانه میان نابرابری شکلی (فقدان انتخاب معنادار ناشی از تحمیل یا غافلگیری) و نابرابری ماهوی (شروط یک‌جانبه و ظالمانه)، و با بهره‌گیری از نظریه مقیاس لغزان، مکانیسمی پویا برای مداخله قضایی و تعدیل قرارداد فراهم آورده است. در مقابل، یافته‌های پژوهش حاکی از آن است که حقوق ایران علی‌رغم برخورداری از نهادهایی چون خیار غبن و قاعده اضطرار، به دلیل فقدان یک نظریه عمومی و اتکا بر رویکرد همه یا هیچ در بطلان، در مهار شروط تحمیلی ناتوان است. این مقاله با نقد رویکرد جزیره‌ای قوانین حمایتی موجود، پیشنهاد می‌کند که قانون‌گذار ایران با الهام از تجربه UCC و بومی‌سازی آن بر بستر قواعد فقهی لاضرر و نفی عسر و حرج، به تأسیس یک قاعده عمومی برای منع شروط غیرمنصفانه مبادرت ورزد. محوریت این اصلاح، می¬تواند اعطای صلاحیت تعدیل قضایی و بطلان جزئی به دادگاه‌ها باشد تا ضمن حفظ اصل قرارداد، مفاد ظالمانه آن را حذف یا محدود نمایند؛ راهکاری که تعادلی پایدار میان امنیت حقوقی و عدالت معاوضی برقرار می‌سازد.</p> https://www.jecjl.com/index.php/jecjl/article/download/627/463