Maher Publishing Institute دانشنامه فقه و حقوق تطبیقی در دست انتشار 1406 12 01 The Approach of the International Court of Justice in Cases of Dual Nationality: A Comparative Study of Iranian Judicial Practice رویکرد دیوان بین المللی دادگستری در پرونده های تابعیت مضاعف با مطالعه تطبیقی رویه قضایی ایران 1 18 FA حسین اقتداری دانشجوی دکتری، گروه حقوق، واحد بین الملل قشم، دانشگاه آزاد اسلامی، قشم، ایران مریم مرادی گروه حقوق و روابط بین الملل، واحد قشم، دانشگاه آزاد اسلامی، قشم، ایران. داریوش شهریاری گروه حقوق، واحد بندر عباس، دانشگاه آزاد اسلامی، بندر عباس، ایران Journal Article 1404/12/01 <p>This study presents a comparative examination of the approach of the International Court of Justice (ICJ) and Iranian judicial practice in addressing the legal challenges associated with dual nationality. In the international sphere, the Court has moved beyond the classical rule of “non-responsibility toward one’s own nationals” and, relying on the landmark <em>Nottebohm</em> judgment, has adopted the criterion of “effective and genuine nationality” as the principal basis for determining jurisdiction and recognizing diplomatic protection. According to this approach, in cases of conflict between nationalities, an individual’s genuine connection, enduring interests, and habitual residence constitute the decisive factors in identifying the dominant nationality vis-à-vis states. In contrast, the Iranian legal system, based on Article 989 of the Civil Code, is founded upon the principle of “non-recognition of dual nationality” and continues to regard Iranian nationals who have acquired the nationality of another state exclusively as Iranian citizens. Nevertheless, an examination of judicial practice demonstrates that, within international quasi-judicial forums (such as the Iran–United States Claims Tribunal) and under certain modern legal interpretations, Iran has encountered challenges in reconciling its domestic laws with international requirements. The findings of this study indicate that, whereas the approach of the International Court of Justice is centered on the “tangible realities of an individual’s life,” Iranian judicial practice places greater emphasis on “sovereign interests and political-security considerations.” This divergence reflects a gap between the rigidity of domestic legal rules and the flexibility of international law, highlighting the necessity of revisiting traditional nationality regulations in Iran in order to prevent the infringement of citizens’ rights in international disputes.</p> <p>این پژوهش به بررسی تطبیقی رویکرد دیوان بین‌المللی دادگستری (ICJ) و رویه قضایی ایران در مواجهه با چالش حقوقی تابعیت مضاعف می‌پردازد. در عرصه بین‌المللی، دیوان با گذر از قاعده‌ی کلاسیک «عدم مسئولیت در قبال اتباع خودی» و با تکیه بر رای تاریخی «نوت‌بوم»، معیار «تابعیت مؤثر و واقعی» (Effective Nationality) را به عنوان ملاک اصلی احراز صلاحیت و پذیرش حمایت دیپلماتیک برگزیده است. طبق این رویکرد، در صورت بروز تعارض، پیوند واقعی، علایق پایدار و محل اقامت عادی فرد، تعیین‌کننده تابعیت غالب او در قبال دولت‌هاست. در مقابل، نظام حقوقی ایران بر مبنای ماده ۹۸۹ قانون مدنی، بر اصل «عدم شناسایی تابعیت مضاعف» استوار است و اتباع ایرانی را که تابعیت کشور دیگری را تحصیل کرده‌اند، کماکان صرفاً ایرانی تلقی می‌کند. با این حال، مطالعه رویه قضایی نشان می‌دهد که در مراجع شبه‌قضایی بین‌المللی (نظیر دیوان داوری دعاوی ایران و ایالات متحده) و در برخی تفاسیر نوین حقوقی، ایران با چالش انطباق قوانین داخلی با ضرورت‌های بین‌المللی روبرو شده است. یافته‌های این مطالعه حاکی از آن است که در حالی که رویکرد دیوان بین‌المللی دادگستری بر محور «واقعیت‌های ملموس زندگی فرد» می‌چرخد، رویه قضایی ایران بیشتر بر «علایق حاکمیتی و ضرورت‌های سیاسی-امنیتی» تأکید دارد. این تقابل نشان‌دهنده شکاف میان جزم‌گرایی قوانین داخلی و انعطاف‌پذیری حقوق بین‌الملل است؛ امری که بازنگری در قواعد سنتی تابعیت در ایران را برای پیشگیری از تضییع حقوق اتباع در دعاوی بین‌المللی، ضروری می‌سازد.</p> https://www.jecjl.com/index.php/jecjl/article/download/645/374