Maher Publishing Institute دانشنامه فقه و حقوق تطبیقی در دست انتشار 1405 10 01 A Jurisprudential and Legal Analysis of the Right to Sexual Enjoyment in Marriage and the Influence of Custom on Its Determination بررسی فقهی و حقوقی حق استمتاع در نکاح و تأثیر عرف بر تعیین آن 1 21 FA سمیرا شریعت ¬نیا دانشجوی دکتری، گروه فقه و مبانی حقوق اسلامی، واحد ورامین، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران حسن اسدی گروه فقه و مبانی حقوق اسلامی، واحد ورامین، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران اکبر احمدی گروه فقه و مبانی حقوق اسلامی، واحد ورامین، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران Journal Article 1405 01 05 <p>The right to sexual enjoyment (istimtāʿ), as one of the fundamental and reciprocal rights and obligations of spouses, plays a central role in strengthening the institution of the family. Rooted in the verses of the Holy Qur’an, the traditions of the Infallibles (peace be upon them), and established principles of Islamic jurisprudence, this right is also recognized within the Iranian legal system through provisions such as Article 1103 of the Civil Code, concerning good marital relations, and Article 1108, concerning marital disobedience (nushūz) and the forfeiture of maintenance. Nevertheless, the principal challenge in this area lies not in the existence of the right itself, but rather in determining its conceptual scope and practical manifestations in the context of contemporary social and cultural transformations. Key concepts in this field, including “sexual enjoyment” (istimtāʿ), “marital compliance” (tamkīn), “marital disobedience” (nushūz), and “cohabitation according to what is customary and proper” (muʿāsharat bi-l-maʿrūf), are characterized by a degree of ambiguity and indeterminacy regarding their specific applications and precise boundaries. Such ambiguity arises from the qualitative and culturally contingent nature of these concepts, as well as from the wisdom of the Lawgiver in leaving the determination of their details to the conventional understanding of society and the requirements of changing circumstances. Employing an analytical-critical method and a comparative approach to Imami jurisprudence and positive law, this study provides an in-depth examination of the status of custom (ʿurf), the mechanisms through which it exerts influence, and the challenges associated with its application. The findings indicate that “sexual enjoyment and its preliminaries” do not possess an independently established technical meaning in the Sharīʿa (ḥaqīqa sharʿiyya) and must instead be regarded as matters whose meaning and instances are determined by custom. Accordingly, custom, as a rational and socially recognized interpretive instrument, serves both to disclose the intent of the Lawgiver and as a primary interpretive criterion for legal texts and statutory provisions, thereby playing an indispensable and determinative role in identifying relevant instances, delimiting the scope of the right, and determining the manner in which the right to sexual enjoyment is to be exercised. A jurisprudential analysis of the Qur’anic foundation expressed in the command “live with them according to what is proper” (ʿāshirūhunna bi-l-maʿrūf), together with an examination of Article 1103 of the Iranian Civil Code, demonstrates that maʿrūf, as a concept intrinsically connected with prevailing custom, may function both as an expansive normative criterion allowing newly emerging instances to enter the domain of spouses’ rights and obligations and as a limiting mechanism preventing the imposition of improper, unreasonable, or socially unconventional obligations.</p> <p>حق استمتاع به عنوان یکی از حقوق و تکالیف اساسی و متقابل زوجین، نقشی محوری در تحکیم بنیان خانواده ایفا می‌کند. این حق که ریشه در آیات قرآن کریم، روایات معصومین (علیهم السلام) و قواعد مسلم فقهی دارد، در نظام حقوقی ایران نیز از طریق موادی مانند ماده ۱۱۰۳ قانون مدنی (حسن معاشرت) و ماده ۱۱۰۸ (نشوز و سقوط نفقه) به رسمیت شناخته شده است. با این وجود، چالش اساسی در این حوزه، نه در اصل وجود این حق، که در تعیین محدوده مفهومی و مصادیق اجرایی آن در بستر تحولات اجتماعی و فرهنگی زمانه نهفته است. واژگان کلیدی این حوزه، نظیر «استمتاع»، «تمکین»، «نشوز» و «معاشرت به معروف»، همگی مفاهیمی هستند که از حیث دلالت بر مصادیق جزئی و مرزهای دقیق خود، در هاله‌ای از ابهام و اجمال فرو رفته‌اند. این ابهام، زاییده ماهیت کیفی و فرهنگ‌وابسته این مفاهیم و نیز حکمت شارع در وانهادن تعیین جزئیات به فهم متعارف مردم و مقتضیات زمانه است. این پژوهش با بهره‌گیری از روش تحلیلی-انتقادی و با رویکردی تطبیقی میان فقه امامیه و حقوق موضوعه، به واکاوی عمیق جایگاه عرف، سازوکار تأثیرگذاری آن و چالش‌های پیش‌رو می‌پردازد. یافته‌های تحقیق نشان می‌دهد که «استمتاع و مقدمات آن» فاقد «حقیقت شرعیه» بوده و یک «موضوع عرفی» محسوب می‌شود. بر این اساس، «عرف» به عنوان یک ابزار عقلایی، کاشف از مراد شارع و مفسر اصلی برای نصوص و قوانین، نقشی بی‌بدیل و تعیین‌کننده در تشخیص مصادیق، تحدید حدود و تعیین کیفیت اجرای حق استمتاع ایفا می‌کند. تحلیل فقهی مبنای قرآنی «عاشروهن بالمعروف» و بررسی ماده ۱۱۰۳ قانون مدنی نشان می‌دهد که «معروف» به عنوان مفهومی پیوند خورده با عرف، می‌تواند هم به عنوان یک منبع توسع‌بخش برای ورود مصادیق نوپدید به قلمرو حقوق و تکالیف زوجین عمل کند و هم به مثابه یک اهرم تحدیدی، از تحمیل تکالیف ناروا و نامتعارف جلوگیری نماید.</p> https://www.jecjl.com/index.php/jecjl/article/download/684/448