ماهیت دوگانه عدالت کیفری در قانون مجازات اسلامی: تقابل و تعامل رویکردهای ترمیمی و غیرترمیمی در جرایم حدی، قصاص و دیات
کلمات کلیدی:
عدالت ترمیمی, عدالت سزادهنده, حدود, قصاص, دیات, سیاست جنایی اسلامیچکیده
عدالت کیفری در نظامهای حقوقی معاصر معمولاً در دو الگوی کلان کیفرمحور (غیرترمیمی) و ترمیممحور صورتبندی میشود؛ اولی بر سزادهی، ارعاب و حفظ نظم عمومی تأکید دارد و دومی بر جبران خسارت، ترمیم روابط آسیبدیده و نقش فعال بزهدیده و بزهکار در حلوفصل پیامدهای جرم. قانون مجازات اسلامی ایران، بهویژه در حوزه جرایم حدی، قصاص و دیات، واجد ساختاری است که ظاهراً با کیفرهای شدید و بدنی شناخته میشود، اما در لایههای عمیقتر خود حاوی سازوکارهایی است که با منطق عدالت ترمیمی همخوانی دارد. مسئله اصلی این پژوهش تبیین ماهیت دوگانه عدالت کیفری در این قانون و تحلیل چگونگی تقابل و در عین حال تعامل رویکردهای ترمیمی و غیرترمیمی در سه قلمرو حدود، قصاص و دیات است؛ بهویژه این پرسش که آیا این حوزهها صرفاً تجلی عدالت سزادهندهاند یا میتوان از یک الگوی ترکیبی سخن گفت. روش تحقیق توصیفی–تحلیلی با رویکرد اسنادی است و دادهها از منابع فقهی، دکترین حقوق کیفری و مقررات قانون مجازات اسلامی گردآوری و با چارچوب نظری عدالت ترمیمی تحلیل شدهاند. یافتهها نشان میدهد حدود بیش از سایر حوزهها واجد غلبه منطق غیرترمیمی و حقاللهیاند، هرچند نهادهایی چون توبه و سقوط حد در شرایط خاص، روزنههایی ترمیمی ایجاد میکنند. در مقابل، قصاص و بهویژه دیات، بهسبب نقش محوری بزهدیده یا اولیای دم، امکان صلح، گذشت، تبدیل کیفر و جبران مالی، بهطور قابلتوجهی با شاخصهای عدالت ترمیمی انطباق دارند. در نتیجه، قانون مجازات اسلامی نه یک نظام کاملاً سزادهنده، بلکه واجد الگوی تلفیقی عدالت کیفری است. بر این اساس، پیشنهاد میشود تقویت سازوکارهای میانجیگری کیفری، توسعه نهاد صلح و گذشت در مراحل دادرسی و تفسیر مضیق و ترمیمگرا از مقررات ناظر بر سقوط مجازات، به انسجام بیشتر این الگوی ترکیبی و کارآمدی سیاست جنایی کمک کند.
دانلودها
مراجع
Abbasi, H. (2022). The Role of Legal Institutions in Guaranteeing the Security of Transactions and Investment. Mizan Publications.
Aghababaei, M. (2018). Jurisprudential and Legal Analysis of Hudud for Theft and Adultery. Shahid Beheshti University.
Ardebili, M. A. (2019). General Criminal Law (Volume 1). Mizan.
Ashouri, M. (2017). Criminal Procedure (Volume 1). Samt.
Braithwaite, J. (2002). Restorative justice and responsive regulation. Oxford University Press. https://doi.org/10.1093/oso/9780195136395.001.0001
Duff, R. A. (2001). Punishment, communication, and community. Oxford University Press. https://doi.org/10.1093/oso/9780195104295.001.0001
Ebrahimi, S. (2019). Criminal Policy and Crime Prevention. Samt.
Hamidi, A. (2020). Principles and Criminal Policy. University of Tehran.
Jafari Langroudi, M. J. (2016). Legal Terminology. Ganje Danesh.
Kamali, M. (2015). Comparative Criminal Jurisprudence. Samt.
Karimi, F. (2017). Islamic Criminal Law. University of Tehran Press.
Katouzian, N. (2017). Introduction to the Science of Law. Sehami Enteshar Company.
Khaleghi, A. (2021). Applied Criminal Procedure. Shahre Danesh.
Mir Mohammad Sadeghi, H. (2020). Specific Criminal Law. Mizan.
Mohaghegh Damad, M. (2014). Rules of Jurisprudence (Volume 2). Samt.
Najafi Abrandabadi, M. (2016). Theories of Criminal Justice. Samt.
Sabri, M. (2019). Comparative Criminal Jurisprudence. Hawzah and University Research Institute.
Zehr, H. (2002). The little book of restorative justice. Good Books.
دانلودها
چاپ شده
شماره
نوع مقاله
مجوز
حق نشر 2025 حسن احمدی آهنگرانی (نویسنده); سید محمود مجیدی; محمد جواد باقی¬زاده (نویسنده)
این پروژه تحت مجوز بین المللی Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 می باشد.
