شروط باطل و قراردادهای هوشمند نامعتبر: مطالعه تطبیقی در حقوق ایران، کامنلا و حقوق اتحادیه اروپا
کلمات کلیدی:
قرارداد هوشمند, شرط باطل, بطلان قرارداد, بلاکچین, حقوق قراردادها, کامنلا, حقوق اتحادیه اروپاچکیده
گسترش فناوری بلاکچین و قراردادهای هوشمند، ساختار سنتی روابط قراردادی را با تحولات بنیادین مواجه کرده است. قراردادهای هوشمند با اتکا بر کدنویسی و اجرای خودکار تعهدات، فرایند اجرای قرارداد را از مداخله مستقیم انسانی تا حد زیادی مستقل ساختهاند؛ با این حال، این خوداجرایی لزوماً به معنای اعتبار حقوقی شروط و مفاد قراردادی نیست. مسئله اصلی زمانی پدیدار میشود که شرطی باطل، نامشروع، مبهم، غیرمنصفانه یا خلاف نظم عمومی در بستر یک قرارداد هوشمند درج و بهصورت خودکار اجرا شود. در چنین وضعیتی، تعارض میان قطعیت فنی و مشروعیت حقوقی آشکار میشود و این پرسش مطرح میگردد که آیا اجرای موفق کد میتواند جایگزین معیارهای سنتی اعتبار قرارداد شود یا خیر. پژوهش حاضر با رویکردی توصیفی ـ تحلیلی و با استفاده از روش تطبیقی، به بررسی شروط باطل و قراردادهای هوشمند نامعتبر در حقوق ایران، کامنلا و حقوق اتحادیه اروپا میپردازد. یافتههای پژوهش نشان میدهد که هر سه نظام حقوقی، علیرغم تفاوت در مبانی و شیوههای تنظیمگری، بر اصل تفکیک میان اجرای فنی و اعتبار حقوقی تأکید دارند. در حقوق ایران، قواعد سنتی شروط باطل و مبطل ظرفیت نظری مناسبی برای تحلیل قراردادهای هوشمند فراهم میکند، اما در زمینه آثار فنی اجرای خودکار و مسئولیت توسعهدهندگان خلأهای مهمی وجود دارد. در کامنلا، دکترینهایی مانند تفکیکپذیری، نظم عمومی و غیرمنصفانه بودن ابزارهای انعطافپذیری برای کنترل شروط نامعتبر فراهم میکنند. در حقوق اتحادیه اروپا نیز حمایت از مصرفکننده، شفافیت و کنترل شروط غیرمنصفانه نقش محوری دارد. نتیجه پژوهش آن است که قراردادهای هوشمند باید در چارچوب اصول بنیادین حقوق قراردادها تفسیر شوند و فناوری نمیتواند جایگزین مشروعیت، انصاف و نظارت حقوقی گردد.
دانلودها
مراجع
Alharby, M., & van Moorsel, A. (2017). Blockchain-Based Smart Contracts: A Systematic Mapping Study. ArXiv.
Allen, J. (2018). Wrapped and Stacked: Smart Contracts and the Interaction of Natural and Formal Language. European Review of Contract Law, 14(4), 307-343.
Atiyah, P. S. (2006). An Introduction to the Law of Contract. Oxford University Press.
Brownsword, R. (2019). Regulatory Fitness: Fintech, Funny Money, and Smart Contracts. European Business Organization Law Review, 20(1), 5-27.
Cartwright, J. (2016). Contract Law: An Introduction to the English Law of Contract for the Civil Lawyer. Hart Publishing.
Casey, B., & Niblett, A. (2017). Self-Driving Contracts. Journal of Corporation Law, 43(1), 1-35.
Chopra, S., & White, L. F. (2009). Artificial Agents and the Contracting Problem. Electronic Commerce Research and Applications, 8(4), 222-233.
Cieplak, J., & Leefatt, S. (2017). Smart Contracts: A Smart Way to Automate Performance. Georgetown Law Technology Review, 1(2), 417-427.
Clack, C. D., Bakshi, V. A., & Braine, L. (2016). Smart Contract Templates: Foundations, Design Landscape and Research Directions. ArXiv.
Davidson, S., De Filippi, P., & Potts, J. (2018). Economics of Blockchain. Public Choice, 176(1), 1-21.
De Filippi, P., & Wright, A. (2018). Blockchain and the Law: The Rule of Code. Harvard University Press.
Fairfield, J. A. T. (2014). Smart Contracts, Bitcoin Bots, and Consumer Protection. Washington and Lee Law Review Online, 71, 35-50.
Grundmann, S. (2014). The Concept of the Private Law Society. European Review of Private Law, 22(4), 553-580.
Kaulartz, M., & Heckmann, J. (2016). Smart Contracts – Applications of Blockchain Technology. Computer Law Review International, 17(6), 205-212.
Linarelli, J. (2003). The Europeanization of Contract Law. Oxford Journal of Legal Studies, 23(3), 411-430.
Mik, E. (2017). Smart Contracts: Terminology, Technical Limitations and Real World Complexity. Law, Innovation and Technology, 9(2), 269-300.
Murray, A. (2019). Information Technology Law: The Law and Society. Oxford University Press.
Raskin, M. (2017). The Law and Legality of Smart Contracts. Georgetown Law Technology Review, 1(2), 305-341.
Reyes, C. L. (2018). Conceptualizing Cryptolaw. Nebraska Law Review, 96(2), 384-445.
Savelyev, A. (2017). Contract Law 2.0: “Smart” Contracts as the Beginning of the End of Classic Contract Law. Information & Communications Technology Law, 26(2), 116-134.
Surden, H. (2012). Computable Contracts. UC Davis Law Review, 46(2), 629-700.
Szabo, N. (1996). Smart Contracts: Building Blocks for Digital Markets. Extropy, 16, 18-20.
Treitel, G. (2015). The Law of Contract. Sweet & Maxwell.
Twigg-Flesner, C. (2012). The EU Consumer Rights Directive. Journal of Consumer Policy, 35(3), 309-316.
Werbach, K., & Cornell, N. (2017). Contracts Ex Machina. Duke Law Journal, 67(2), 313-382.
چاپ شده
ارسال
بازنگری
پذیرش
شماره
نوع مقاله
مجوز
حق نشر 2025 Mohammad Javad Zolfaghari

این پروژه تحت مجوز بین المللی Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 می باشد.