تأثیر قاعده برائت عقلی «قبح عقاب بلا بیان» در صدور رأی دادگاههای کیفری
کلمات کلیدی:
قاعده برائت عقلی, قبح عقاب بلا بیان, اصل برائت, اصل قانونی بودن جرم و مجازات, دادرسی کیفری, رأی کیفریچکیده
قاعده برائت عقلی یا قاعده «قبح عقاب بلا بیان» از مهمترین مبانی عقلانی، فقهی و حقوقی در محدودسازی قدرت کیفری و تضمین عدالت در فرایند دادرسی کیفری است. این قاعده بر این اصل استوار است که هیچ فردی را نمیتوان به سبب انجام یا ترک فعلی مجازات کرد، مگر آنکه پیش از آن، ممنوعیت یا الزام قانونی بهصورت روشن، معتبر، قابل دسترس و قابل پیشبینی بیان شده باشد. هدف پژوهش حاضر، بررسی تأثیر این قاعده در صدور رأی دادگاههای کیفری و تبیین نقش آن در تحقق اصل قانونی بودن جرم و مجازات، اصل برائت، منع تفسیر موسع قوانین کیفری، منع قیاس به زیان متهم و ضرورت احراز کامل ارکان جرم است. این پژوهش با رویکرد توصیفی–تحلیلی و با اتکا بر منابع فقهی، اصولی و حقوق کیفری انجام شده است. یافتههای پژوهش نشان میدهد که قاعده قبح عقاب بلا بیان نهتنها در مرحله قانونگذاری، بلکه در مرحله تفسیر قانون، ارزیابی ادله، رعایت حقوق دفاعی متهم و نگارش رأی مستدل نیز نقش تعیینکننده دارد. بر این اساس، دادگاه کیفری تنها زمانی میتواند حکم محکومیت صادر کند که نخست، رفتار متهم پیش از ارتکاب بهطور روشن جرمانگاری شده باشد؛ دوم، رفتار ارتکابی بهصورت قطعی با عنوان قانونی منطبق باشد؛ سوم، تمام عناصر قانونی، مادی و روانی جرم با دلیل معتبر اثبات شده باشد؛ و چهارم، رأی دادگاه بهگونهای مستدل تنظیم شود که مبنای خروج از اصل برائت روشن باشد. نتیجه پژوهش نشان میدهد که رعایت قاعده برائت عقلی موجب تضعیف عدالت کیفری نیست، بلکه از مجازات ناروا جلوگیری کرده و مشروعیت، شفافیت و اعتمادپذیری آرای کیفری را تقویت میکند.
دانلودها
مراجع
Ansari, M. i. M. A. (1975). Fara'id al-Usul. Various editions.
Ardabili, M. A. (2026). General Criminal Law, Volume 1. Mizan.
Ashworth, A. (2006). Four Threats to the Presumption of Innocence. South African Law Journal, 123(1), 62-96.
Ashworth, A., & Blake, M. (1996). The Presumption of Innocence in English Criminal Law. Criminal Law Review, 306-314.
Ashworth, A., & Horder, J. (2013). Principles of Criminal Law (7th edition ed.). Oxford University Press.
El-Awa, M. S. (1982). Punishment in Islamic Law: A Comparative Study. American Trust Publications.
Emon, A. M. (2010). Islamic Natural Law Theories. Oxford University Press. https://global.oup.com/academic/product/islamic-natural-law-theories-9780199579006
Hallaq, W. B. (1997). A History of Islamic Legal Theories: An Introduction to Sunni Usul al-Fiqh. Cambridge University Press. https://doi.org/10.1017/CBO9780511801266
Kamali, M. H. (2003). Principles of Islamic Jurisprudence (3rd revised and enlarged edition ed.). Islamic Texts Society. https://its.org.uk/catalogue/principles-of-islamic-jurisprudence-paperback/
Khaleghi, A. (2020). Criminal Procedure, Volume 1. Shahr-e Danesh Institute for Legal Studies and Research.
Khorasani, M. K. (1988). Kifayat al-Usul. Various editions.
Mohaghegh Damad, S. M. (1999). The Rule of Qobh-e Eqab Bela Bayan and Its Comparison with the Principle of Legality of Punishment. Pazhuhesh-ha-ye Falsafi-Kalami(1).
Mohaghegh Damad, S. M. (2022). Rules of Fiqh: Penal Section. Markaz-e Nashr-e Olum-e Islami.
Muzaffar, M. R. (1990). Usul al-Fiqh. Various editions.
Peters, R. (2005). Crime and Punishment in Islamic Law: Theory and Practice from the Sixteenth to the Twenty-First Century. Cambridge University Press. https://www.cambridge.org/core/books/crime-and-punishment-in-islamic-law/B6DB73FB474660E44B8B1EE27D75770F
Sadr, M. B. (1963). Lessons in Islamic Jurisprudence. Various editions.
Tellenbach, S. (2004). Fair Trial Guarantees in Criminal Proceedings Under Islamic, Afghan Constitutional and International Law. Zeitschrift fuer auslaendisches oeffentliches Recht und Voelkerrecht, 64, 929-942. https://www.zaoerv.de/64_2004/64_2004_4_a_929_942.pdf
دانلود
چاپ شده
ارسال
بازنگری
پذیرش
شماره
نوع مقاله
مجوز
حق نشر 2025 Raziyeh Movahedi
این پروژه تحت مجوز بین المللی Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 می باشد.
