تحلیل آثار جهل و اشتباه بر عنصر معنوی جرایم علیه تمامیت جسمانی اشخاص در حقوق کیفری ایران و فقه امامیه
کلمات کلیدی:
اشتباه, جهل, جرایم علیه تمامیت جسمانی, عنصر معنوی جرم, فقه امامیهچکیده
امروزه بازشناسی دقیق حدود اراده و آگاهی در انتساب جنایت و تعیین مسئولیت کیفری در جرایم علیه تمامیت جسمانی اشخاص، به دلیل اثر مستقیم آن بر ترسیم مرز قصاص و دیه و جلوگیری از تشتت تفسیری، اهمیتی مضاعف یافته است. مسئله اصلی این پژوهش، شناسایی و تحلیل آثار خطا و جهل بر تحقق، تضعیف یا زوال عنصر معنوی این جرایم در حقوق کیفری ایران و فقه امامیه است. به نظر میرسد منطق حاکم بر آثار جهل و اشتباه در فقه امامیه، با اتکاء به تفکیک جاهل قاصر و مقصر و پشتوانهای چون قاعده درأ و اصل برائت، از انسجام مفهومی و ساختاری بیشتری برخوردار است؛ در حالی که قانون مجازات اسلامی این آثار را بهصورت پراکنده، گاه ناتمام و بدون معیارهای اجرایی روشن منعکس کرده و بدینسان زمینه ناهمسانی در اعمال آن را فراهم آورده است. تبیین نظاممند آثار شبهه و اشتباه در ارزیابی عنصر معنوی و پیامدهای آن بر استحاله جنایت میان عمد، شبهعمد و خطای محض، با تحلیل تطبیقی میان فقه امامیه و حقوق موضوعه، مقصود این نوشتار است. این پژوهش با روش توصیفی-تحلیلی و بر پایه منابع کتابخانهای انجام شده است. نتیجه کلی آنکه یکپارچهسازی معیارهای تقنینی و تفسیری و بازسازی ضوابط اجرایی، شرط تحقق امنیت قضایی در ارزیابی عنصر معنوی این دسته از جرایم است.
دانلودها
مراجع
Akhundi, R. (2012). The Concept of Ignorance. Islamic Law Research Journal, 13(1), 95-124.
Allamah Hilli, H. i. Y. i. M. a.-A. (1989). Irshad al-Adhhan ila Ahkam al-Iman (1st ed.). Islamic Publications Office Affiliated with the Society of Seminary Teachers of Qom.
Amiri, M., Yaghouti, E., Masoudi Magham, A., & Ommi, A. (2024). The Ruling on Homicide Arising from Mistake in Person in Jurisprudence, the Islamic Penal Code, and the Common Law Legal System. Studies in Islamic Jurisprudence and Law, 16(34), 109-138.
Ardabili, M. A. (2018a). General Criminal Law (49th ed., Vol. 2). Mizan.
Ardabili, M. A. (2018b). General Criminal Law (56th ed., Vol. 1). Mizan.
Etemadi, A., & Zalipour Madab, M. (2024). The Equation of Ignorance and Doubt in Iranian Criminal Law, Imami Jurisprudence, and Judicial Practice. Criminal Law Doctrines of Islamic Countries, 1(1), 1-23.
Ghafouri, A. (2021). Exam-Oriented Commentary on the Islamic Penal Code. Arya Dad.
Goldouzian, I. (2024). Essentials of General Criminal Law (26th ed.). Mizan.
Habibzadeh, M. J. (2023). General Criminal Law. Mizan.
Haji, D. (2018). Crimes Against Persons: Homicide (2nd ed.). Mizan.
Hajipour, T. (2022). The Nature of the Offense Arising from Belief in the Victim Being Mahdur al-Dam in Light of Judicial Practice. Ray Quarterly, 11(38), 105-123.
Hasani, M. H., & Shahcheragh, S. H. (2018). The Effect of Ignorance of Law on Criminal Responsibility from the Perspective of the Islamic Penal Code. Studies in Islamic Jurisprudence and Law, 10(19), 115-136.
Khoei, A. Q. (1976). Mabani Takmilat al-Minhaj (Vol. 1). Matbaat al-Adab.
Khomeini, R. (2011). Tahrir al-Wasilah (Vol. 2). Al-Maktabah al-Ilmiyyah al-Islamiyyah.
Khorrami Araghi, E., Mousavi, S. M. S., & Mahdavipour, A. (2020). Analysis of the Foundations of Disagreement on the Criterion of Dar' Doubt from the Perspective of Imami Jurists. Jurisprudence and Principles Quarterly, 52(4), 63-86.
Mir Mohammad Sadeghi, H. (2020). Crimes Against the Physical Integrity of Persons (29th ed.). Mizan.
Mohammadkhani, A. (2018). The Mental Element of Unintentional Crimes (Vol. 2). Mizan.
Mohaqiq Hilli, N. a.-D. J. i. H. (1997). Al-Mukhtasar al-Nafi fi Fiqh al-Imamiyyah (8th ed.). Mu'assasat al-Matbuat al-Diniyyah.
Mousavi Mojab, S. D., & Mohammadi, M. (2015). The Effect of Legal Ignorance on Criminal Responsibility from the Perspective of Imami Jurisprudence. Fiqhi Foundations of Islamic Law, 8(16), 99-122.
Nasrollahi, S. M. H. (2025). The Role of Mistake in Target and Identity in Determining the Nature of Homicide from the Perspective of Imami Jurisprudence. Jurisprudential Researches up to Ijtihad, 9(17), 67-90.
Pourbafrani, H. (2022). Specific Criminal Law: Crimes Against the Physical Integrity of Persons. Shahr-e Danesh.
Saduq, M. (1992). Man La Yahduruhu al-Faqih (Vol. 4). Dar al-Dawa.
Salehi, E., & Jahani, A. A. (2024). An Analysis of the Ruling on Homicide Arising from Mistake in Target in Imami Jurisprudence. Journal of Islamic Jurisprudence and Law Research, 20(75), 197-228.
Sattari, B. (2022). Comprehensive Commentary on General Criminal Law (4th ed.). Arshad.
Shams Nateri, M. E., Ebrahimi, R., & Abbasi Mehreh, H. (2024). A Comparative Study of Factual and Legal Ignorance in Iranian Criminal Law and Imami Jurisprudence. Criminal Law Doctrines of Islamic Countries, 4(1), 67-88.
Shaykh Mufid, M. i. M. i. N. a.-U. a.-B. (1992). Al-Muqni'ah (1st ed.). World Congress of the Millennium of Shaykh Mufid.
Shaykh Saduq, M. i. A. (1997). Al-Hidayah fi al-Usul wa al-Furu (1st ed.). Imam Hadi Institute.
Tusi, A. J. M. i. H. (2008). Al-Mabsut fi Fiqh al-Imamiyyah (3rd ed.). Al-Maktabah al-Murtadawiyyah li-Ihya al-Athar al-Jafariyyah.
دانلود
چاپ شده
ارسال
بازنگری
پذیرش
شماره
نوع مقاله
مجوز
حق نشر 2025 Ramin Fathalizadeh (Author); Seyed Alireza Mirheidari Langroudi; Amirreza Mahmoudi (Author)

این پروژه تحت مجوز بین المللی Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 می باشد.