مالیت و مالکیت داراییهای مجازی در متاورس از دیدگاه فقه امامیه و حقوق مدنی ایران
کلمات کلیدی:
متاورس, داراییهای مجازی, مالیت, مالکیت اعتباری, غرر, حقوق مدنی ایران, فقه امامیه, NFT, زمین مجازی, آواتارچکیده
گسترش «متاورس» بهعنوان محیطهای مجازیِ تعاملی، زمینه ظهور و مبادله طیفی از داراییهای دیجیتال را فراهم کرده است؛ از زمین و ساختمانِ مجازی و آواتار تا توکنهای غیرقابلتعویض (NFT) و ارزهای دیجیتالِ درونبرنامهای. این دگرگونی، دو پرسش بنیادین را در نظام حقوقی و فقهی ایران پیش میکشد: نخست، آیا این پدیدهها از حیث «مالیت» (قابلیت ارزشگذاری و قرارگرفتن در مبادلات عقلایی) واجد اوصاف مالاند یا در زمره امور غیرمالی و صرفاً اعتباری باقی میمانند؟ دوم، در فرض پذیرش مالیت، «مالکیت» بر این داراییها چه ماهیت و حدودی دارد و در تعارض میان سلطنت مالکانه کاربر و اختیارات پلتفرم (شرایط استفاده، تغییرات یکجانبه، تعلیق حساب و...) چگونه باید داوری کرد؟ این مقاله با روش توصیفی ـ تحلیلی و با تکیه بر مبانی فقه امامیه و حقوق مدنی ایران، به واکاوی معیارهای مالیتِ داراییهای مجازی و امکان تصور مالکیت اعتباری بر آنها میپردازد. یافتههای پژوهش نشان میدهد که در فقه امامیه، مالیت تابع رغبت عقلایی، امکان اختصاص، نفع محلّل و قابلیت تسلیم (ولو بهصورت قبض حکمی و انتقال کنترل) است و بسیاری از داراییهای متاورسی ـ بهویژه آن دسته که در بازار ثانویه قابل مبادله و دارای کارکرد اقتصادیاند ـ واجد مالیتاند؛ بااینحال، شبهات غرر، جهالت و عدم تضمین بقاء منافع بهواسطه قدرت انحصاری پلتفرم، اقتضای طراحی شروط ضمن عقد و سازوکارهای شفافسازی را دارد. در حقوق مدنی نیز با توسعه مفهوم «حق مالی» و پذیرش اموال غیرمادی، میتوان داراییهای دیجیتال متاورسی را در قالب حقوق مالی مستقل یا ترکیبی از حق دینی و قراردادی، حق مالی ناشی از مالکیت فکری و «حق بر داده و حساب کاربری» صورتبندی کرد؛ اما تحقق حمایت مالکانه، در گرو بازنگری تقنینی و تدوین قواعد صریح درباره داراییهای مجازی است.
دانلودها
مراجع
Adl, M. (1963). Civil Law (7th ed.). Amir Kabir Institute.
Ansari, M. i. M. A. (1971). Kitab al-Makasib. منشورات دار الذخائر.
Emami, H. (1956). Civil Law (Vol. 1). University of Tehran Press.
Faezi, M., & Bahram-Arjavand, R. (2024). The Condition of Property Value in Metaverse Real Estate Transactions from the Perspective of Imami Jurisprudence. Jurisprudential Research on Emerging Issues, 2(1), 121-140.
Haeri, S. K. H. (1984). Fiqh al-Uqud (2nd ed.). Majma' Andisheh-ye Eslami.
Jafari Langroudi, M. J. (1994). Property Law. Ganj-e Danesh Publications.
Jafari Langroudi, M. J. (1999). Expanded Legal Terminology (1st ed.). Ganj-e Danesh Publications.
Jafari Langroudi, M. J. (2009). Encyclopedia of Civil and Commercial Law (Vol. 1). Ganj-e Danesh Publications.
Karimi, A., & Mousavi, A. (2011). Sale of Intellectual Property from the Perspective of Islamic Law. Journal of Islamic Jurisprudence and Foundations of Law, 44(2), 53-74.
Katouzian, N. (1992). Civil Law: Onerous Transactions (Transfer Contracts) (Vol. 1). Enteshar Company.
Katouzian, N. (2003). Property and Ownership (6th ed.). Mizan Press.
Khoei, S. A. M. (1977). Misbah al-Fiqaha. Ansariyan Institute.
Khoei, S. A. M. (1978). Al-Tanqih fi Sharh al-Urwah al-Wuthqa. Institute for the Revival of the Works of Imam al-Khoei.
Khomeini, S. R. M. (1975). Al-Makasib al-Muharrama (Vol. 1). Institute for Compilation and Publication of Imam Khomeini's Works.
Khomeini, S. R. M. (1982). Kitab al-Bay'. Institute for Compilation and Publication of Imam Khomeini's Works.
Latifzadeh, M., & Qobouli-Darafshan, S. M. M. (2023). Introducing Digital Identity in the Metaverse, Identifying Its Legal Challenges, and Searching for Solutions. Quarterly Journal of Private Law Studies, 53(2), 349-372.
Montazeri Najafabadi, H. A. (1975). Dirasat fi al-Makasib al-Muharrama. Tafakkor Publishing.
Moradi Barlian, M. (2022). An Introduction to the Consequences and Legal Challenges of the Metaverse. Legal Research Quarterly, 25(99), 363-392. (Special Issue on Law and Technology)
Naeini, M. M. H. G. (1973). Al-Makasib wa al-Bay'. Daftar-e Entecharat-e Eslami, Society of Seminary Teachers of Qom.
Naeini, M. M. H. G. (1994). Munyat al-Talib fi Hashiyat al-Makasib. Al-Maktabah al-Mohammadiyah.
Najafi, M. H. (1963). Jawahir al-Kalam fi Sharh Shara'i al-Islam. Dar Ihya al-Turath al-Arabi.
Naraqi, M. A. i. M. M. (1975). Mustanad al-Shi'a fi Ahkam al-Shari'a. Ahl al-Bayt Institute.
Sadat-Tabatabaei, M., Amirabadi Farahani, F., & Shamshiri, A. (2026). Feasibility of Trading Digital Assets in the Metaverse: An Inquiry into the Uncertainty-Based Objection. Islamic Law Research Journal, 20(3), 957-1000.
Sadeghi Neshat, A. (1997). Protection of the Rights of Creators of Computer Software. Plan and Budget Organization, Center for Economic and Social Documentation and Publications.
Safaei, H. (2003). Introductory Civil Law Course: Persons and Property (2nd ed., Vol. 1). Mizan Press.
Sajjadian, M., Firouzi, M. A., & Pourahmad, A. (2021). An Introduction to the Concepts and Foundations of Crypto and Metaverse Cities for Informed Application in Iran. Zagros Landscape Urban Geography and Planning, 49(13), 7-40.
Shamshiri, A., & Amirabadi Farahani, F. (2023). Virtual Land Transactions in the Metaverse and Their Jurisprudential and Legal Challenges. Journal of Media Jurisprudence and Law Studies, 5(10), 45-67.
Torabi, M. A., Hasanqolipour Yasouri, T., & Jafari Zare, M. (2023). Conceptualization and Theory-Building of Avatar Marketing in Iran. Business Management, 56(15), 185-216.
Yeganeh, H., & Famil-Saeidian, F. (2022). Examination and Analysis of the Legal Challenges of Avatars in the Metaverse Ecosystem. Nasha-ye Elm, 13(1), 33-41.
Zare, M., Mohebbi Pour, N. K., Ramezani, M., & Khosravi Nia, B. (2023). Digital Currencies from the Perspective of Islamic Jurisprudence, with Emphasis on Mining, Transactions, and Legitimacy. Iranian Political Sociology(26), 3346-3363.
دانلود
چاپ شده
ارسال
بازنگری
پذیرش
شماره
نوع مقاله
مجوز
حق نشر 2025 Amir Hossein Sang Sefidi; Elham Khalaghi (Author)

این پروژه تحت مجوز بین المللی Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 می باشد.