تحلیل فقهی-حقوقی ولایت بر نفس زن با رویکردی مبتنی بر کرامت انسانی و استقلال فردی در پرتو حقوق بشر
کلمات کلیدی:
ولایت بر نفس, زن, فقه امامیه, حقوق ایران, حقوق بشر, کرامت انسانی, استقلال فردی, اختلاف نظر حقوقیچکیده
پژوهش حاضر با هدف واکاوی و تحلیل تطبیقی نهاد «ولایت بر نفس» در خصوص زنان، در فقه امامیه و حقوق ایران، و سنجش آن با اصول بنیادین حقوق بشر، بهویژه مفاهیم «کرامت انسانی» و «استقلال فردی»، به روش تحلیلی-توصیفی سامان یافته است. این تحقیق، مسئله ولایت بر نفس زنان را از منظر فقه امامیه ، حقوق موضوعه ایران (با ملاحظه قوانین و رویه قضایی) و اسناد و موازین حقوق بینالملل بشر (از جمله اعلامیه جهانی حقوق بشر و میثاقهای ذیربط) مورد بررسی قرار داده است. در بررسیهای حقوقی، میان حقوقدانان و شارحان قانون مدنی، در تفسیر و اجرای احکام مربوط به ولایت بر نفس زن، بهویژه در موارد تعیین ولی قهری یا اذن ولی در نکاح زن رشیده، اختلاف نظرهای قابل توجهی وجود دارد. این اختلاف دیدگاهها، بازتابی از تنوع رویکردها در مواجهه با مفاهیم سنتی ولایت در مقابل اصول مدرن استقلال فردی و خودمختاری است. از حیث حقوق بشر نیز، احکام ناظر به ولایت بر نفس زنان، در برخی جنبهها، محل بحث و تفسیرهای گوناگون میان اندیشمندان و نهادهای حقوق بشری بوده و این موضوع، چالشهایی را جهت انطباق کامل با مفاهیم کرامت ذاتی انسان و حق بر تعیین سرنوشت فردی ایجاد کرده است. یافتههای این پژوهش نشان میدهد که برخی احکام سنتی فقهی و تفاسیر حقوقی موجود، به ویژه در حوزه تصمیم گیریهای شخصی و نکاح زنان بالغ و رشید، با روح حاکم بر اصول کرامت انسانی و استقلال فردی در حقوق بشر، و حتی با رویکردهای عقلگرایانه و مقاصد الشریعه در فقه امامیه، در معرض چالش قرار گرفته است. در این راستا، ضرورت بازخوانی و تفسیر اجتهادی ادله فقهی با تأکید بر ابزارهای تفسیری نوین و توجه به مقتضیات زمان و همچنین اصلاحات تقنینی مبتنی بر کرامت و خودمختاری انسان، به منظور انطباق هرچه بیشتر نظام حقوقی ایران با موازین حقوق بشری، مورد تأکید قرار میگیرد. نکته لازم به ذکر این که در حقوق ایران قانون مدنی ولایت بر نفس زن را در صورت کلی پذیرفته است ولی استثنایاتی برای آن درنظر گرفته است .
دانلودها
مراجع
Al-Hurr al-Amili, M. i. H. Wasa'il al-Shi'ah ila Tahsil Masa'il al-Shari'ah [Means of the Shi'a for Obtaining the Issues of Islamic Law] (Vol. 14).
Al-Kulayni, M. i. Y. q. Al-Kafi (Vol. 5).
Al-Shahid al-Thani, Z. a.-D. (1995). Al-Rawdah al-Bahiyyah fi Sharh al-Lum'ah al-Dimashqiyyah [The Radiant Garden in Commentary on The Damascene Gleam] (Vol. 5). Islamic Publication Office.
Asefi, M. M. (2005). Woman and Political and Judicial Guardianship. Journal of Fiqh of Ahl al-Bayt(42).
Bahr al-Ulum, S. M. (1983). Bulghat al-Faqih (4th ed.). Manshurat Maktabat al-Sadiq.
Dehkhoda, A. A. (1998). Dehkhoda Dictionary (2nd ed.). University of Tehran Press.
Ibn Manzur, M. i. M. (1993). Lisan al-Arab [The Tongue of the Arabs]. Dar Sadir.
Jafari Langroudi, M. J. (1993). Legal Terminology (6th ed.). Ganj-e Danesh Library Publishing.
Javadi Amoli, A. (1993). Woman in the Mirror of Majesty and Beauty. Esra Publishing Center.
Katouzian, N. (2012). Civil Law: Family. Sherkat-e Sahami-ye Enteshar.
Katouzian, N. (2024). Philosophy of Law, Volume 1: Definition and Nature of Law (4th ed.). Ganj-e Danesh.
Khomeini, R. Tahrir al-Wasilah (Vol. 2).
Motahhari, M. (2008). The Legal System of Women in Islam. Sadra Publications.
Muslim ibn, a.-H. Sahih Muslim: The Book of Marriage.
Najafi, M. H. (1983). Jawahir al-Kalam fi Sharh Shara'i' al-Islam [Jewels of Speech in Commentary on the Laws of Islam] (Vol. 31). Dar Ihya' al-Turath al-Arabi.
Najafi, Z. a.-A. (2005). Marriage of a Mature Virgin Woman and the Father's Guardianship from the Perspective of Imami Jurisprudence. Comparative Law Biannual Journal(8), 89-112.
Safaei, S. H., & Amirahmadi, A. (2017). Family Law. Mizan Publishing.
Shams al-Din, M. M. Ahliyyat al-Mar'ah li-Tawalli al-Saltanah [The Woman's Capacity to Assume Sovereignty]. Al-Manar Foundation.
Tabataba'i, M. H. Al-Mizan fi Tafsir al-Qur'an [The Balance in the Interpretation of the Qur'an] (Vol. 4).
دانلود
چاپ شده
ارسال
بازنگری
پذیرش
شماره
نوع مقاله
مجوز
حق نشر 2025 Bahar Daryan; Seyedeh Fatemeh Hashemi, Mostafa Harati (Author)

این پروژه تحت مجوز بین المللی Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 می باشد.