واکاوی شرط معقولیت در عقد وکالت از منظر فقه شیعه
کلمات کلیدی:
عقد وکالت, شرط معقولیت, فقه امامیه, قانون مدنی ایران, مصلحت موکل, عرف, بنای عقلا, مسئولیت وکیلچکیده
این پژوهش به تبیین و واکاوی شرط معقولیت در عقد وکالت از منظر فقه شیعه و حقوق ایران میپردازد؛ مفهومی که اگرچه در نظام حقوقی ایران و ادبیات فقهی بهصورت صریح و مستقل صورتبندی نشده، اما بهطور ضمنی در قالب قواعدی چون لزوم رعایت مصلحت موکل، بنای عقلا، قاعده لاضرر، نفی غرر و عرف عقلایی حضور پررنگ دارد. اهمیت این موضوع از آنجا ناشی میشود که توسعه وکالتهای مطلق و بلاعزل و گسترش روابط حقوقی پیچیده، زمینه بروز رفتارهای غیرمتعارف و گاه زیانبار را فراهم کرده و در نتیجه، ضرورت بازشناسی معیارهای کنترلکننده حدود اختیار وکیل را دوچندان ساخته است. پرسش اصلی تحقیق این است که شرط معقولیت در عقد وکالت از منظر فقه شیعه و حقوق ایران چگونه تبیین میشود و چه تأثیری بر اعتبار و صحت این عقد دارد؟ در همین راستا، این پژوهش با رویکردی توصیفی ـ تحلیلی و با استفاده از منابع کتابخانهای، به بررسی متون فقهی، مواد قانون مدنی، دکترین حقوقی و رویه قضایی پرداخته است تا ابعاد نظری و کاربردی این مفهوم را روشن سازد. یافتههای تحقیق نشان میدهد که شرط معقولیت در هر دو نظام فقهی و حقوقی، بهعنوان یک معیار ضمنی اما بنیادین در تنظیم روابط وکالتی نقش دارد و کارکرد آن عمدتاً در سه حوزه تفسیر حدود اذن، ارزیابی مصلحت موکل و سنجش مسئولیت وکیل قابل مشاهده است. همچنین روشن شد که معقولیت در فقه امامیه بیشتر در قالب بنای عقلا و قواعد شرعی تفسیر میشود، در حالی که در حقوق ایران علاوه بر این مبانی، عرف حرفهای و استاندارد شخص متعارف نقش پررنگتری در تعیین مصادیق آن ایفا میکند. شرط معقولیت اگرچه در متون قانونی بهصورت مستقل تصریح نشده، اما بهعنوان یک اصل تنظیمگر پنهان در ساختار عقد وکالت عمل میکند و نقش مهمی در ایجاد تعادل میان آزادی اراده، اعتماد قراردادی و حمایت از مصلحت موکل دارد. در نهایت، تقویت جایگاه این مفهوم از طریق تبیین نظری دقیقتر و امکانسنجی تقنین صریح آن میتواند به ارتقای امنیت حقوقی و کاهش تعارضات ناشی از وکالتهای گسترده کمک کند.
دانلودها
مراجع
Allameh Hilli, H. i. Y. (2004). Tadhkirat al-fuqaha [A reminder for jurists]. Al al-Bayt Publications.
Allameh Hilli, H. i. Y. (2013). Qawa'id al-ahkam [Rules of legal rulings]. Islamic Publications.
Amir Moezzi, A. (2009). Representation in commercial and civil relations. Dadgostar.
Ansari, M. (2013). Al-Makasib [Transactions]. Islamic Publications Office.
Asghari, S. M. (2007). Justice and rationality in jurisprudence and law. Ettelaat.
Bagheri Moghaddam, M. (2001). Agency in Iranian law. Jaber.
Feyz Kashani, M. H. (2019). The agency contract in Imami jurisprudence and the Civil Code in accordance with juristic opinions. Shaparak-e Sorkh.
Khoei, A. Q. (2008). Misbah al-fiqahah [The lamp of jurisprudence]. Al-Khoei Islamic Foundation.
Khoei, A. Q. (2010). Muhadarat fi usul al-fiqh [Lectures on the principles of jurisprudence]. Al-Khoei Islamic Foundation.
Khoei, A. Q. (2016). Mabani takmilat al-minhaj [Foundations of the supplement to the path]. Al-Khoei Islamic Foundation.
Khomeini, R. (1997). Tahdhib al-usul [Refinement of the principles of jurisprudence]. Institute for the Compilation and Publication of Imam Khomeini's Works.
Khomeini, S. R. (2006). Tahrir al-wasilah [Elucidation of the means]. Institute for the Compilation and Publication of Imam Khomeini's Works.
Mohaqqeq Hilli, J. i. H. (2019). The jurisprudence of agency from Shara'i al-Islam, with a Persian translation (M. Rahimi, Trans.). Chatr-e Danesh.
Mohaqqeq Hilli, N. a.-D. J. i. H. (2007). Shara'i al-Islam [The laws of Islam]. Esmaeilian Publications.
Mohaqqeq Hilli, N. a.-D. J. i. H. (2008). Al-Mu'tabar [The authoritative exposition]. Society of Seminary Teachers of Qom Publications.
Mousavi Bojnourdi, S. M. (2015). Al-Qawa'id al-fiqhiyyah [Jurisprudential maxims]. Mizan.
Naraqi, A. i. M. (2004). Mustanad al-Shi'ah [The authoritative basis of Shi'a jurisprudence]. Islamic Propagation Office of the Qom Seminary Publications.
Nouri, S. F. (2010). Key points of civil procedure: Representation in litigation. Judiciary Deputy for Education and Research Publications.
Salari, M. (2016). Reasonableness and its religious implications. Andisheh Kamyab Iranian.
Shahid Thani, Z. a.-D. i. A. (2007). Masalik al-afham [Paths of understanding]. Islamic Publications.
Tusi, M. i. H. (2008). Al-Mabsut [The comprehensive exposition]. Dar al-Kutub al-Islamiyyah.
Zare, A. (2016). Examining reasonableness in contract adjustment under Iranian law Islamic Azad University, Marvdasht Branch].
دانلودها
گاهشمار انتشار
- ارسال
- بازنگری
- پذیرش
شماره
نوع مقاله
مجوز
حق نشر 2025 Mahtab Moghimi; Mohammad Hadi Fazlali (Author)

این پروژه تحت مجوز بین المللی Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 می باشد.