مسئولیت مدنی و حقوقی هوش مصنوعی در معاملات تجاری بینالمللی
کلمات کلیدی:
هوش مصنوعی, مسئولیت مدنی, معاملات تجاری بینالمللی, عاملهای خودگردان, مسئولیت محض, شخصیت حقوقی الکترونیک, آنسیترالچکیده
با نفوذ روزافزون سیستمهای هوش مصنوعی در فرآیند انعقاد و اجرای قراردادهای تجاری بینالمللی، مفاهیم سنتی «اراده» و «نمایندگی» با چالشی بنیادین روبرو شدهاند. هدف اصلی این پژوهش، تبیین مبانی مسئولیت مدنی و حقوقی ناشی از فعل زیانبارِ عاملهای خودگردان در بستر معاملات بینالمللی و شناسایی شخص یا اشخاص مسئول در زنجیره تولید تا بهرهبرداری از این فناوری است. این تحقیق با بهرهگیری از روش توصیفی-تحلیلی و رویکردی تطبیقی، ضمن بررسی اسناد بینالمللی پیشرو (نظیر گزارشهای آنسیترال و مقررات پارلمان اروپا)، به واکاوی الگوهای انتساب مسئولیت در نظامهای حقوقی مختلف پرداخته و قابلیت انطباق قواعد سنتی مسئولیت مدنی را با ماهیت پیچیده هوش مصنوعی مورد سنجش قرار داده است. یافتههای پژوهش نشان میدهد که نظریههای کلاسیک مبتنی بر «تقصیر» به دلیل ناتوانی مدعی در اثبات خطای انسانی در فرآیندهای یادگیری ماشین، کارایی لازم را ندارند. در مقابل، حرکت به سمت «مسئولیت محض» یا «مسئولیت مبتنی بر مخاطره» به عنوان راهکاری عادلانه برای حمایت از زیاندیده در تجارت بینالملل تجلی یافته است. همچنین، ایده اعطای «شخصیت حقوقی الکترونیک» به هوش مصنوعی، علیرغم جذابیتهای نظری، با موانع جدی در حوزه تضمینهای مالی و رابطه سببیت روبروست. در معاملات بینالمللی، تشتت آرا در تعیین قانون حاکم بر مسئولیت، ضرورت بازنگری در قواعد تعارض قوانین را بیش از پیش نمایان میسازد. نتایج تحقیق حاکی از آن است که برای تأمین امنیت حقوقی در بازارهای جهانی، گذار از رویکردهای فردگرایانه به سمت نظامهای «توزیع مسئولیت» میان توسعهدهنده، مالک و کاربر الزامی است. پیشنهاد میگردد جهت جلوگیری از تشتت رویههای قضایی، یک کنوانسیون بینالمللی جامع با محوریت «صندوق جبران خسارت اجباری» و تدوین استانداردهای فنی واحد برای اثبات رابطه سببیت در سیستمهای الگوریتمی، تحت نظر نهادهای بینالمللی تدوین گردد.
دانلودها
مراجع
Abedian, M., & Mohammadi, M. (2012). The Place of Strict Liability in Civil Liability for Bodily Injury and Death. Legal Research, 15(10).
Arab, H. (2018). Legal Effects of Multiple Causes in Accidents. Semnan Police Knowledge Journal, 8(4).
Barikloo, A. R. (2014). Civil Liability. Mizan.
Ghasemzadeh, S. M. (2011). Obligations and Non-Contractual Civil Liability. Mizan.
Ghavamabadi, H. (2024). Settlement of Disputes Arising from Smart Contracts with Emphasis on Blockchain-Based Arbitration University of Tehran].
Harlow, C. (2005). Understanding Tort Law. Sweet & Maxwell.
Hosseinabadi, S., & Zarefard, M. (2022). Application of Artificial Intelligence in Electronic Supervision and Increasing Transparency of Affairs. National Conference on Promoting Transparency,
Karimi, A., & Karimi, S. (2022). New Thoughts in Contract Law. Dadgostar.
Katouzian, N. (2013). Legal Events: Civil Liability. Enteshar.
Keshavarz Safiei, E. (2025). The Basis of Civil Liability of Actors Related to the Operation of Artificial Intelligence Systems in European Union Documents and Iranian Law. Legal Research, 28(4).
Khadem Razavi, G., & Noei. (2015). A Comparative Study of the Foundations of Fault-Based and No-Fault Liability in Iranian and English Civil Liability Law. Gavah Legal Doctrines, 1(1).
Khorrami, Y. (2018). The Status and Validity of Blockchain Smart Contracts from the Perspective of Iranian Contract Law. First International Conference on Knowledge Management, Blockchain, and Economy,
Khorsandian, M. A. (2009). The Place of Benevolence in the Realm of Civil Law Shiraz University].
Lawson, F. H. (1980). Remedies of English Law (2nd ed.).
Makarem Shirazi, N. (1991). Al-Qawa'id al-Fiqhiyyah (Vol. 1). Imam Ali ibn Abi Talib School.
Malakouti, R. (2022). Examining the Elements of Civil Liability in Cyberspace. Cyberspace Legal Studies Quarterly, 1(9).
Najafabadi, O. (2022). Analysis of Blockchain-Based Contracts in Iranian Law University of Isfahan].
Rafiei, E. S. (2024). Challenges and Solutions of E-Commerce Arbitration from the Perspective of the Iranian Legal System. First National Congress on Sustainable Development and Social Responsibilities: Challenges and Solutions,
Rah Chamani, M. (2014). Civil Liability for Loss of Chance in Iranian Law Allameh Mohaddes Nouri University].
Rahpeyk, H. (2016). Civil Liability Law and Remedies. Khorsandi.
Razavi, S. M., & Daemi, M. E. (2024). Civil Liability Arising from Smart Contract Error. Cyberspace Legal Studies, 3(2).
Sarkori, T., Bameri, F., Irandegani, A., Sho'ali Bar, I., & Din Mohammadi, A. (2025). Risks of Artificial Intelligence. Twenty-Second National Conference on Electrical, Computer, and Mechanical Engineering,
Shah Amirian, S. M. (2025). Application of Artificial Intelligence and Big Data Analytics in Risk Management and Improving Accounting Transparency in Insurance Companies: A Case Study of Pasargad Insurance Company. Fourth International Congress on Management, Economics, Humanities, and Business Development,
Tavakoli, A. M., & Tehrani Setayesh, H. R. (2025). Examining Damages Arising from Damages in Iranian Law and the Convention on the International Sale of Goods. Legal Civilization, 8(23).
دانلود
چاپ شده
ارسال
بازنگری
پذیرش
شماره
نوع مقاله
مجوز
حق نشر 2025 Mahbobeh Bashiri

این پروژه تحت مجوز بین المللی Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 می باشد.