حدود مداخله دادرس در امور موضوعی در دادرسی مدنی
کلمات کلیدی:
مداخله دادرس؛ امور موضوعی؛ دادرسی مدنی؛ کشف واقع, بیطرفی قضایی؛ فقه امامیهچکیده
دادرسی مدنی در نظام حقوقی ایران، همچون سایر نظامهای حقوقی متأثر از سنت ترافعی، بر ابتکار و مشارکت فعال اصحاب دعوا در ارائه ادعا و دلیل استوار است. در این میان، یکی از چالشهای بنیادین، تعیین حدود مداخله دادرس در امور موضوعی است؛ اموری که به تحقق وقایع، اوضاع و احوال و ادله و قرائنی مربوط میشود که باید مبنای حکم قرار گیرد. از یک سو، آموزههای فقه امامیه و برخی مقررات شکلی، دادرس را مکلف به کشف واقع و کشف واقع میدانند و از سوی دیگر، اصول بیطرفی، تناظر و امنیت قضایی، دخالت گسترده قاضی در تحصیل و تکمیل ادله را محل تردید قرار میدهند. پرسش اصلی این پژوهش آن است که در پرتو مبانی فقهی و قواعد آیین دادرسی مدنی، حدود و ثغور مداخله دادرس در حوزه امور موضوعی چگونه ترسیم میشود و چه ضوابطی برای تمایز میان «اختیار»، «تکلیف» و «ممنوعیت» دخالت میتوان ارائه کرد؟ روش پژوهش توصیفی–تحلیلی و مبتنی بر مطالعه کتابخانهای منابع فقهی، قوانین، رویه قضایی و ادبیات نظری حقوق تطبیقی است. یافتهها نشان میدهد که فقه امامیه، بر اساس قاعده لزوم حکم به واقع و حرمت تضییع حقوق، از دادرس نقشی فعال در تحصیل علم و اقناع وجدان نسبت به وقایع میطلبد؛ در حالی که قانون آیین دادرسی مدنی با پذیرش ضمنی این مبنا، در موادی مانند ۲ و ۱۹۹ و ۳۵۸ ق.آ.د.م، میان کشف واقع و حفظ بیطرفی نوعی توازن حداقلی برقرار کرده است. نوآوری پژوهش در ارائه مدل سهسطحی برای تنظیم حدود مداخله دادرس در امور موضوعی و پیشنهاد اصلاحات تقنینی بهمنظور ارتقای کارآمدی و عدالت دادرسی است.
دانلودها
مراجع
Abdollahi, M. (2015). The limits of the judge's authority in obtaining evidence in Iranian civil procedure. Contemporary Legal Studies Quarterly, 7(2), 55-82.
Al-Shahid al-Thani, Z. a.-D. Masalik al-Afham (Vol. 14). Islamic Publications.
Al-Tusi, M. i. H. (1986). Al-Khilaf (Vol. 6). Society of Seminary Teachers.
Cappelletti, M. (1970). Social and political aspects of civil procedure: Reforms and trends in Western and Eastern Europe. Michigan Law Review, 69(5), 847-901.
Damaska, M. (1973). Evidentiary barriers to conviction and two models of criminal procedure: A comparative study. University of Pennsylvania Law Review, 121(3), 506-589.
Damaska, M. (1986). The Faces of Justice and State Authority: A Comparative Approach to the Legal Process. Yale University Press.
Fazel Lankarani, M. (2005). Al-Qada wa al-Shahadat. Jurisprudential Center of the Pure Imams.
Goubau, D. (1996). Judicial activism in fact-finding: Limits and justifications. International Journal of Evidence & Proof, 1(1), 23-44.
Jafaritabar, M. (2021). Judicial persuasion in the process of discovering factual matters in civil claims. Private Law Studies, 52(3), 31-56.
Jolowicz, J. A. (2000). On Civil Procedure. Cambridge University Press.
Katouzian, N. (2008). Civil Procedure: Introductory Course (Vol. 1). Mizan Publications.
Khoei, S. A. (1999). Mabani Takmilat al-Minhaj (Vol. 1). Imam al-Sadiq Institute.
Khomeini, R. Tahrir al-Wasilah (Vol. 2). Institute for Compilation and Publication of Imam Khomeini's Works.
Lind, E. A., & Tyler, T. R. (1988). The Social Psychology of Procedural Justice. Springer.
Makarem Shirazi, N. (2021). Al-Qada fi al-Fiqh al-Islami. Imam Ali ibn Abi Talib School.
Mohammadi, J. (2018). The adversarial principle and its role in limiting the judge's authority in factual matters. Private Law Research, 10(3), 65-92.
Mohseni, K. (2008). Judicial impartiality and fair trial. Judiciary Law Journal(64), 79-102.
Moradi, L. (2017). Searching for truth in light of jurisprudential rules and civil procedure. Islamic Jurisprudence and Law Research, 13(2), 45-72.
Mousavi Bojnourdi, S. M. (1998). Al-Qada fi al-Fiqh al-Muqaran. Dar al-Ulum.
Nicolson, D. (1994). Truth, proof and confessions in Scots law. The Modern Law Review, 57(5), 731-761.
Rahpik, M. J. (2010). The rule of necessity of judgment based on the judge's knowledge in Imamiyyah jurisprudence and Iranian law. Islamic Jurisprudence and Law, 6(2), 7-32.
Sanei, H. (2004). Civil Procedure in Light of Imamiyyah Jurisprudence (Vol. 1). Bustan-e Ketab.
Shams, A. (2019). Civil Procedure (Vol. 1). Derak.
Sharifi, M. (2014). Judicial security and the limits of the judge's initiative in obtaining evidence. Judiciary Law Journal(70), 45-74.
Soleimani, H. (2019). Limits of the judge's intervention in evaluating evidence in civil claims. Judiciary Law Quarterly(89), 103-132.
Taheri, A. (2013). Principles governing fair trial and their effect on the judge's role in discovering the truth. Public Law Research, 15(1), 91-120.
Taruffo, M. (2003). Rethinking the nature of the judicial process. European Journal of Legal Studies, 1(2), 1-28.
Thibaut, J., & Walker, L. (1975). Procedural Justice: A Psychological Analysis. Erlbaum.
Twining, W. (2006). Rethinking Evidence: Exploratory Essays (2nd ed.). Cambridge University Press.
دانلود
چاپ شده
ارسال
بازنگری
پذیرش
شماره
نوع مقاله
مجوز
حق نشر 2025 Valiollah Parvizi (Author); Ramazan Dehghan; Mohammad Javad Baghi Zadeh (Author)

این پروژه تحت مجوز بین المللی Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 می باشد.