آینده مرجعیت علمی در فقه با ظهور هوش مصنوعی: فرصتها، تهدیدها و تنظیمگری فقهی
کلمات کلیدی:
هوش مصنوعی, مرجعیت علمی, فقه اسلامی, اجتهاد, تنظیمگری فقهی, فناوریهای نوینچکیده
گسترش هوش مصنوعی در دهههای اخیر، بسیاری از حوزههای معرفتی از جمله فقه و اجتهاد را با تحولات تازهای مواجه کرده است. مرجعیت علمی در فقه به معنای جایگاه تولید، ارزیابی و هدایت دانش فقهی توسط فقها و نهادهای علمی است؛ جایگاهی که همواره بر مبنای اجتهاد انسانی، تسلط بر منابع و قدرت استنباط شکل گرفته است. ورود سامانههای هوش مصنوعی به عرصه تحلیل متون دینی، بازیابی دادههای فقهی و حتی ارائه پاسخهای شبهفتوایی، این پرسش را مطرح میکند که آینده مرجعیت علمی در فقه چگونه تحت تأثیر این فناوری قرار خواهد گرفت. مسئله اصلی پژوهش حاضر بررسی این موضوع است که هوش مصنوعی تا چه اندازه میتواند نقشهای سنتی مرجعیت علمی در فقه را دگرگون کند و چه فرصتها و تهدیدهایی در این مسیر پدید میآید. همچنین این پرسش مطرح است که برای حفظ اصالت اجتهاد و در عین حال بهرهگیری از ظرفیتهای فناوری، چه نوع تنظیمگری فقهی و علمی ضروری است. روش تحقیق در این مطالعه توصیفی - تحلیلی و با رویکرد میانرشتهای است. دادهها از طریق مطالعه کتابخانهای، تحلیل متون فقهی، مقالات علمی مرتبط با هوش مصنوعی و بررسی تجارب موجود در سامانههای هوشمند دینی گردآوری شدهاند. ابزارهای مورد استفاده شامل پایگاههای داده علمی، نرمافزارهای تحلیل متن، سامانههای هوش مصنوعی زبانی و تحلیل تطبیقی دیدگاههای فقهی بوده است. یافتههای پژوهش نشان میدهد که هوش مصنوعی میتواند فرصتهایی مانند تسریع دسترسی به منابع فقهی، تقویت تحقیقات اجتهادی، تحلیل گسترده متون و افزایش کارآمدی پژوهشهای حوزوی را فراهم کند. در مقابل، تهدیدهایی همچون تضعیف مرجعیت سنتی، احتمال خطا در استنباط ماشینی، وابستگی معرفتی به الگوریتمها و شکلگیری فتواهای غیرمعتبر نیز قابل تصور است. بررسیها همچنین نشان میدهد که در ادبیات موجود، چارچوب منسجم فقهی برای حکمرانی بر کاربرد هوش مصنوعی در حوزه فتوا و اجتهاد کمتر مورد توجه قرار گرفته و این امر نشاندهنده یک شکاف تحقیقاتی جدی است. بر اساس نتایج تحقیق، پیشنهاد میشود چارچوبی برای تنظیمگری فقهی فناوریهای هوشمند تدوین شود، جایگاه نظارتی فقها بر سامانههای هوشمند تقویت گردد و از هوش مصنوعی بیشتر به عنوان ابزار پشتیبان اجتهاد و نه جایگزین آن استفاده شود.
دانلودها
مراجع
Amid Zanjani, A. (2013). Political Jurisprudence. Amir Kabir.
Bostrom, N. (2017). Superintelligence: Paths, Dangers, Strategies. Oxford University Press.
Floridi, L. (2020). The Ethics of Artificial Intelligence. Oxford University Press.
Haeri Yazdi, M. (2017). Explorations in Practical Reason. Scientific and Cultural Publishing.
Hosseini, S. M. (2021). Artificial Intelligence and the Future of Humanities Research. Strategic Technology Studies Quarterly, 5(2), 35-58.
Jafari Langroudi, M. J. (2009). Legal Terminology. Ganj-e Danesh.
Kadivar, M. (2021). Jurisprudence and Contemporary Rationality. Kavir.
Katouzian, N. (2011). Philosophy of Law. Sherkat-e Sahami-ye Enteshar.
Malekian, M. (2018). Rationality and Spirituality. Negah-e Moaser.
Modarresi Tabatabai, S. H. (2007). The School in the Process of Evolution. Kavir.
Mohaghegh Damad, S. M. (2016). Principles of Islamic Jurisprudence. SAMT.
Motahhari, M. (1995). Islam and the Requirements of Time. Sadra.
Nasiri, A. (2022). Application of Emerging Technologies in Jurisprudential Studies. Contemporary Jurisprudential Research Quarterly, 4(2), 45-65.
Shahidi, M. (2004). Principles of Islamic Jurisprudence. Majd.
Sobhani, J. (2015). General Principles of Usul al-Fiqh. Imam Sadiq Institute.
Soroush, A. (2019). The Expansion of Prophetic Experience. Serat.
Tabatabai, S. M. H. (2013). Islam and the Needs of the Time. Islamic Publications Office.
Vaezi, A. (2020). Jurisprudence and Emerging Issues. Research Institute for Islamic Culture and Thought.
دانلودها
چاپ شده
شماره
نوع مقاله
مجوز
حق نشر 2025 لیلا مظهری (نویسنده); مرتضی براتی; حمید عباسی نیشابوری (نویسنده)
این پروژه تحت مجوز بین المللی Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 می باشد.
